خانه / جریانات تکفیری /  برنامه های اقلیم کردستان برای موصل پس از داعش/ رناد منصور

 برنامه های اقلیم کردستان برای موصل پس از داعش/ رناد منصور

سرویس جهان- فاصله ی موصل تا اربیل، پایتخت اقلیم کردستان، با ماشین تنها یک ساعت است.نیروهای کرد خلأ قدرت در موصلِ پس از داعش را پیش بینی کرده و برای شرایط متعاقب آن مشغول برنامه ریزی هستند.

برای اغلب بازیگرانی که در نبرد علیه دولت خودخوانده ی اسلامی (داعش) درگیرند، آزادسازی موصل به عنوان دومین شهر بزرگ عراق همچنان یکی از اولویت های اصلی است. یکی از هم پیمانان اصلی در نبرد علیه داعش حکومت اقلیم کردستان و نیروهای پیشمرگ آن است .برای رهبران کرد یکی از شرط های اصلی برای دخالت نظامی پیشمرگ ها آن است که شهر و منطقه ی مورد نظر جزء قلمرو حکومت اقلیم کردستان عراق باشد. موصل شهری است که اغلب ساکنان آن را عرب های سنی تشکیل می دهند و رهبران کرد نه ادعا می کنند که بخشی از قلمرو آنهاست و نه در این مورد با کسی درگیر رقابت و نبرد می شوند. به همین دلیل این احتمال وجود ندارد که نیروهای پیشمرگ به داخل شهر موصل اعزام شوند. تمرکز رهبران کرد بیشتر بر شکل گیری فضای سیاسی موصل پس از دفع داعش از آنجاست.
فاصله ی موصل تا اربیل، پایتخت اقلیم کردستان، با ماشین تنها یک ساعت است.نیروهای کرد خلأ قدرت در موصلِ پس از داعش را پیش بینی کرده اند و برای شرایط متعاقب آن دست به کار برنامه ریزی شده اند. سه مسأله برای کردها اولویت دارد.
نخست اینکه کردها نمی خواهند داعش به هیچ وجه نزدیک منطقه ی کردستان باقی بماند و این تنها به این معنا نیست که داعش باید شکست داده شود بلکه به معنای این هم هست که داعش دیگر به عنوان تهدیدی برای کردستان ظاهر نشود. 
دوم اینکه کردها نمی خواهند که دولت مرکزی عراق به ویژه گروه های شبه نظامی شیعه زیر چتر نیروهای بسیج مردمی (حشد شعبی) از بازپس گیری موصل برای تحمیل دوباره ی قدرت بغداد بر منطقه استفاده کنند.همان طور که حیدر عبادی نخست وزیر عراق بارها گفته است، نیروهای بسیج مردمی بخشی از دولت هستند. دولت به آنها حقوق می دهد و با فرماندهان آنها هم به لحاظ نظامی همکاری می کند.
و سوم اینکه کردها نمی خواهند عرب های سنی ای که دوست کردها نیستند، مثلاً بعثی های سابق، در دولت محلی آینده ی موصل جای داشته باشند. هدف اصلی کردها این است که هم پیمانان خود را در شهر بر سر کار بیاورند. این هم پیمانان می توانند از سیاست های حکومت اقلیم کردستان که در مورد آنها با دولت مرکزی چانه زنی می کند، حمایت کنند. این سیاست ها عموماً حول محور خودمختاری منطقه ای و محلی بیشتر و دریافت سهم بیشتری از درآمدهای ملی می چرخند.
به هر حال در نهایت، آنچه در موصل رخ می دهد، با چیزهایی بسیار بیشتر از موصل در ارتباط است. این موضوع برای کردها به ویژه می تواند نقش آخرین آزمون را در این مورد به عهده بگیرد که آیا عراق می تواند به شیوه ای مؤثر گروه های مردمی متنوعش را مدیریت کرده و به عنوان یک دولت فدرال یکپارچه عمل کند یا خیر.  به این لحاظ کردها از همین حالا برای آینده برنامه ریزی می کنند.
پاک سازی منطقه
پس از شکست داعش در موصل، برای جلوگیری از بازگشت آن لازم است که با همسایگان و نیروهای قبیله ای محلی که قدرت نظامی لازم برای حفظ شهر و مناطق اطراف آن را دارند، همکاری شود.
سعدی پیره، رئیس دفتر روابط خارجی حزب اتحادیه ی میهنی کردستان بخشی از دولت ائتلافی حکومت اقلیم کردستان) در گفت وگو با نویسنده تأیید کرد که حزب شان روابط خوبی با بسیاری از این قبایل دارد. او قبایل شمر، تای، جبور و حدید را در این فهرست جای داد. قبایل مذکور از متحدان بسیار مهم در آزادسازی مناطق تحت اشغال داعش هستند.
حزب حاکم دمکرات کردستان نیز با نیروهای قبیله ای عرب سنی همکاری دارد. برای مثال حزب  دمکرات کردستان و اهالی قبیله ی شمر اکتبر ۲۰۱۴ در ربیعه با هم علیه داعش جنگیدند و آنها را مجبور به عقب نشینی از این شهر مرزی کردند. همکاری ها شامل آموزش نظامی هم می شود. هیمن هورامی رئیس دفتر روابط خارجی حزب دمکرات کردستان به نویسنده گفت که پیشمرگ های حزب آنها دو اردوگاه آموزشی در شهرهای ناواران و مخمور ساخته اند تا به آماده سازی نیروهای سنی برای نبرد کمک کنند.
رهبران حزب دمکرات کردستان همچنین با شبه نظامیان وابسته به ترکیه همکاری کرده اند. حزب دمکرات کردستان در زمینه ی اقتصاد و مسائل امنیتی با ترکیه رابطه ای قوی دارد. از جمله ی این شبه نظامیان وابسته به ترکیه می توان به نیروهای بسیج ملی (حشد وطنیِ)  اصیل نجیفی، استان دار سابق نینوا، اشاره کرد که از تابستان ۲۰۱۴  که از موصل بیرون رانده شد، در اربیل زندگی می کند. نجیفی به نویسنده گفت که نیروهای او شامل ۴۰۰۰ جنگجو در خارج موصل و هزاران تن در داخل شهر می شود که برای آغاز عملیات مقاومت آماده اند.
نجیفی که برادرش اسامه تا سال ۲۰۱۵ یکی از معاونان رئیس جمهور عراق بود، مورد حمایت ترکیه قرار دارد. ترکیه قصد دارد نفوذ خود را در موصلِ پس از داعش حفظ کند. بر پایه ی گزارش ها، در تدارک آزادسازی موصل، ۱۲۰۰ سرباز ترکیه با صدها خودروی نظامی در عراق مستقر شده اند. حزب دمکرات کردستان می خواهد با نجیفی همکاری کند که هم از شکست داعش مطمئن شود و هم مهم تر از آن اطمینان حاصل کند که پس از شکست داعش دستگاه امنیتی موصل با حکومت اقلیم کردستان دوست باشد.
جلوگیری از نفوذ بغداد
 عامل مشکل ساز دیگری که رهبران اقلیم کردستان می خواهند از مرزهای شان دور نگه دارند، نفوذ سیاسی و نظامی دولت مرکزی عراق است.حکومت اقلیم کردستان برای جلوگیری از هر گونه دخالت در امور خود تمایل دارد که حوزه ی مرکززدایی را در متن عراقی فدرالاگر نه کنفدرال گسترش دهد.رهبران کرد به طور رسمی می گویند که در موصل رهبران محلی باید تصمیم بگیرند چه نوع حکومتی را برای منطقه ی خود ترجیح می دهند اما تردیدی نیست که کردها حکومتی را در آنجا ترجیح می دهند که نفوذ بغداد را محدود کند.یکی از مقامات شورای امنیت اقلیم کردستان در گفت وگو با نیوزویک این نگرش را به بهترین شکل نشان داد:” فکر دولتی مرکزی در بغداد شکست خورده است…. کردها، سنی ها و شیعه ها به یکدیگر اعتماد ندارند و تنها راهی که می توان به آن فکر کرد این است که مناطق و استان های محلی خود حاکم سرنوشت خود باشند.”
برخی گروه های کردبرای پیشبرد چنین نقشه راهی مایل هستند که از تغییر وضعیت حکومتی نینوا که (موصل جزء آن است) از استان به اقلیم حمایت کنند.  بر پایه ی اصل ۱۱۵ قانون اساسی سال ۲۰۰۵ عراق، یک استان می تواند برای اقلیم شدن تصمیم بگیرد. این کار از طریق درخواستی قابل انجام است که حداقل یک سوم اعضای شورای استانی یا یک دهم رأی دهندگان حوزه ی استان آن را امضا کنند.
یک اقلیم به شکلی قابل ملاحظه از خودمختاری بیشتری نسبت به یک استان برخوردار است. برای مثال یک اقلیم از حق اعمال قدرت اجرایی، مقننه و قضایی مطابق با قانون اساسی برخوردار است. به جز برخی قدرت های خاص که منحصراً در حوزه ی اختیارات دولت مرکزی قرار دارند. مهم تر اینکه اقلیم ها حق اصلاح و تغییر قوانین فدرال را در صورت تضاد آن با قوانین اقلیمی دارند.
تاکنون تنها منطقه اقلیم کردستانبه اقلیم تغییر یافته است. استان های دیگر مانند دیاله یا بصره برای تبدیل شدن به اقلیم تلاش کردند اما به خاطر دخالت دولت مرکزی در زمان نخست وزیری نوری مالکی موفق نشدند. کمیته ای موسوم به “کمیته ی عالی مستقل انتخاباتی” به طور انحصاری قدرت مدیریت و نظارت بر همه پرسی به منظور تشکیل اقلیم را در اختیار دارد. در آن زمان نوری مالکی از قدرتش در این کمیته استفاده کرد تا تلاش های این استان ها را وتو کند. برای کردها ممانعت بغداد از اقلیم شدن استان هایی که طبق قانون اساسی شرایط لازم را برای آن داشته اند، تنها مهر تأییدی بر تردیدهای آنها درباره ی ماهیت فدرالیستی عراق امروز است.
به نظر می رسد که اغلب رهبران عرب سنی هم از تقسیم قدرت بغداد استقبال می کنند. حتی رهبران عرب سنی که در سال های اولیه ی پس از تجاوز آمریکا مخالف فدرالیسم بودند حالا آن را نظام سیاسی ارجح برای عراق می دانند. احمد کانی از اعضای کادر سیاسی حزب دمکرات کردستان و رئیس دفتر روابط ملی این حزب نیز معتقد است که سنی ها سرانجام دارند متوجه می شوند که یک نظامی سیاسی کمتر مرکزگرا بیشتر با منافع آنها هم خوانی دارد.
در یک مورد افراطی مظهر شوکت که سال ۲۰۱۵ ائتلافی سیاسی به نام جبهه ی نجات ملی را بنیان گذاشت، خواهان حکومت اقلیم سنی در امتداد مرزهای حکومت اقلیم کردستان شده که به معنای ادغام چند استان است. او به نویسنده گفت که نمایندگان شیعه ی مجلس پیوند تنگاتنگی با دولت بغداد دارند و اقلیم کردستان “متوجه است که خودش هم در خطر است و از اتفاقاتی می ترسد که در صورت عقب نشینی نیروهای سنی در برابر نمایندگان شیعه مجلس ممکن است رخ دهد.” و به همین خاطر اقلیم کردستان از ایده تشکیل اقلیمی سنی حمایت می کند.
  دیگر رهبران عرب سنی مانند برادران نجیفی تشکیل یک اقلیم سنی گسترده را ترجیح نمی دهند. آنها ترجیح می دهند که شروط مشخص شده در قانون اساسی را دنبال کنند و اقلیم ها بر پایه ی استان های مجزا تشکیل شوند در حالی که در برخی از این استان ها گروه های قومی و مذهبی مختلف در هم آمیخته اند.
با این حال تجربه ی سنی ها در دوران زمام داری مالکی آنها را به این نتیجه رسانده که رهبران دولت مرکزی به خاطر غلبه ی شیعیان در آن، احتمالاً با هر روندی که در مسیر مرکززدایی باشد، مخالفت کنند.
در همین حال رهبران کرد نیز می خواهند که قدرت نظامی دولت مرکزی در امتداد مرز اقلیم کردستان با نینوا را محدود کنند. برای آنها منطقه ای حائل که در دست هم پیمانان عرب سنی باشد، راهی برای این کار است و تهدیدهای احتمالی از جانب نیروهای بسیج مردمی را خنثی می کند. کردها می ترسند که پای یگان های شبه نظامی شیعه به نزدیکی مناطق کرد باز شود و برخوردهایی با گروه های پیشمرگ را برانگیزد. این برخوردها قبلاً چند بار پیش آمده است، از جمله در آوریل ۲۰۱۶ در شهر دوزخرماتو. کردها همچنین نگران آن اند که حضور نیروهای بسیج مردمی احساسات قبل از داعش را در موصل و مناطق اطراف دامن بزند. به این دلیل است که اربیل متمایل به حمایت از حکومت نیروهای محلی بر مناطق آزاد شده است که گروه هایی را که مطمئناً خصومت مردم سنی را برمی انگیزند، از این مناطق دور نگه دارد.
 تقویت سنی های دوست حکومت اقلیم کردستان
هدف دیگر حکومت اقلیم کردستان اطمینان خاطر از این است که برگزیدگان سیاسی آینده در موصل و دیگر مناطق عرب سنی که از داعش پاک سازی شده اند، دوست کردها باشند.
برای مقامات اقلیم کردستان روابط دوستانه با جامعه ی عرب سنی اهمیت استراتژیک دارد. در حال حاضراتحاد کردها و عرب های سنی می تواند سنگ بنای ائتلافی سیاسی برای مهار دولت غیرقابل اعتماد بغداد باشد که شیعه ها در آن قدرت را در دست دارند. برای مثال سال ۲۰۱۲ در سطح ملی جبهه ی سکولار ایاد علاوی در مجلس بسیاری از عرب های سنی را نمایندگی می کرد اگرچه خود علاوی شیعه است.  این جبهه در تلاش کردها برای برکناری مالکی از طریق طرح استیضاح، متحدی حیاتی برای کردها بود. این تلاش ناموفق بود اما به کردها ضرورت یافتن متحدان پارلمانی برای ایستادگی در برابر تمرکز بیش از اندازه ی قدرت در بغداد را نشان داد.
بی گمان کردها و عرب های سنی نوعی پیوند دوستانه ی کارا در مواجهه با تهدید خارجی بغداد برقرار کرده اند  در حکومت محلی موصل به عنوان شهری چندقومیتی، کردها هم جای دارند. برای مثال بشار کیکی رئیس شورای استانی نینوا کرد است  به گفته ی کیکی اقلیم کردستان روابطی محکم با شورای او دارد و همکاری میان دو طرف ادامه خواهد یافت.
بیشتر ساکنان موصل عرب های سنی هستند  رهبران حکومت اقلیم کردستان شبکه ای از هم پیمانان عرب سنی اهل موصل تشکیل داده است. برخی از این هم پیمانان پیش از اشغال موصل به دست داعش با حکومت اقلیم روابطی داشتند. پس از اشغال موصل توسط داعش و آوارگی بسیاری از رهبران عرب سنی آنجا پیوند کردها و آنها بهبود یافت. بسیاری از این افراد که شامل مقامات سابق، شیوخ قبایل و شخصیت های مذهبی می شود، رفتن به منطقه ی نسبتاً باثبات کردستان را به بغداد بی ثبات و تحت قدرت شیعیان ترجیح دادند.
حکومت اقلیم کردستان با پناه دادن به رهبران عرب سنی قدرت قابل ملاحظه ای به دست آورده است. حکومت اقلیم کردستان از مخمصه ی رهبران عرب سنی استفاده کرده است تا بر این تأکید کند که دولت مرکزی عراق نماینده ی واقعی عرب های سنی نیست. کردها با بی اعتبار کردن مقامات بغداد دور نگه داشتن آنها از موصل را آسان تر می کنند و در همان حال میان خود و جامعه ی عرب سنی و رهبران آن پل می زنند؛ رهبرانی که کردها امیدوارند بتوانند در موصل به قدرت برسانند و این به کردها این امکان را می دهد که پروژه ی تشکیل یک منطقه ی حائل میان اقلیم کردستان و مناطق عرب نشین بالقوه بی ثبات شمال عراق را پیش ببرند. بی ثباتی این مناطق در صورت قدرت گیری دوباره ی داعش بیشتر هم می شود.
یکی از مقامات دفتر نخست وزیری حکومت اقلیم کردستان به نویسنده این مقاله  گفت که حمایت کردها از رهبران عرب سنیِ منتخب، شامل تأمین امنیت شخصی و مخارج اولیه است. بسیاری از سیاست مداران، شیوخ و روحانیون عرب سنی از امنیت شخصی، خانه ی امن و برخی الطاف دیگر برخوردار شده اند. پیوند هرچه قوی تر باشد، حکومت اقلیم کردستان به همان اندازه امتیازات بیشتری می دهد.
یکی از قدرتمندترین متحدان سنی حکومت اقلیم کردستان مثال آلوسی است که تا سال ۲۰۱۰ از نمایندگان مجلس عراق بود. سال ۲۰۱۱ آلوسی به خاطر تهدیدهای توأمان القاعده و نمایندگان شیعه ی مجلس ناچار شد به اقلیم کردستان پناه بیاورد و از آن زمان تا کنون در کردستان به سر می برد. مسعود بارزانی رئیس اقلیم کردستان در گذشته امنیت شخصی آلوسی را تأمین کرده و در آینده همچنان در سطح ملی تبلیغ او را خواهد کرد. اگرچه رهبران کرد در آینده از نفوذ مستقیم روی نمایندگان سنی ها طفره می روند اما خواهند خواست که آلوسی نقشی اساسی در پشتیبانی بغداد از درآمدهای دولتی تقسیم شده ی عرب های سنی و کردها ایفا کند.
یکی دیگر از متحدان عربِ سنیِ کردها، مظهر شوکت است. او تشکیل جبهه ی نجات ملی اش را در هتل بین المللی اربیل و در حضور رهبران بلندپایه ی کرد از جمله احمد کانی اعلام کرد که گویای بسیاری چیزها بود. شوکت استدلال کرده است که “حزب دمکرات کردستان خواهان رهبرانی در موصل است که بتواند با آنها دوستی برقرار کند”. او همچنین مانند کردها روابط نزدیکی با آمریکا دارد و روابط نزدیک با آمریکا از اولویت های حکومت اقلیم کردستان است.
اما این واقعیت که روابط کردها و عرب ها در موصل تا همین چندی پیش محدود بود، شرایط را پیچیده می کند. طی انتخابات شورای استان های سال ۲۰۰۹ عراق، اصیل نجیفی در نینوا رقیب حزب های کرد بود و خواهان عقب نشینی کامل و بی قیدوشرط نیروهای کرد از استان شد. جالب است که در آن زمان او مورد حمایت دولت مرکزی بود.
به رغم روابط امروز رهبران سنی عرب اهل موصل و کردها خطر برهم خوردن این روابط به قوت خود باقی است. اما فعلاً آنها منافعی همسو دارند زیرا با دو دشمن مشترک روبه رو هستند: داعش و گروه های شبه نظامی شیعه. تا زمانی که این تهدیدها همچنان وجود داشته باشند،  تداوم همکاری کردها و عرب های سنی محتمل است.
گشودن دری به آینده ی عراق
آزادسازی موصل هنوز واقعیتی دور از دسترس است. هم رهبران کرد و هم عرب سنی هم عقیده اند که از میان برداشتن داعش نیازمند چیزهایی بیش از نیروی نظامی صرف است. این کار نیازمند ابتکاری سیاسی است که اعتماد سنی ها را برگرداند؛ سنی هایی که احساس می کنند به حق شان نرسیده اند و در حال حاضر از حضور داعش در مناطق خود حمایت می کنند یا نسبت به آن بی تفاوت هستند. برخی مقامات کرد و عرب سنی برای پشت سر گذاشتن بحران نمایندگی سنی ها اصرار دارند که نقش بغداد به ویژه گروه های شبه نظامی مورد حمایت آن در موصل و مناطق عمدتاً سنی نشین محل فعالیت داعش کاهش یابد.
برای آمریکا که رهبری کوشش های بین المللی برای بازپس گیری موصل را به عهده دارد، حمایت از نیروهای پیشمرگ کرد نشانه ای از نقش مهمی است که کردها در اتفاقات پس از آن ایفا خواهند کرد و این اتفاقات می تواند تمام پیشرفت ها در نبرد علیه داعش را یک جا جمع کند. این موضوع زمانی که اشتون کارتر وزیر دفاع آمریکا در آوریل سال جاری پرداخت مستقیم ۴۱۵ میلیون دلار به یگان های پیشمرگ  و دور زدن دولت مرکزی عراق از این طریق را اعلام کرد، آشکار بود. این حرکت بی سابقه تأثیراتی بر بازیگران شبه دولت در عراق و احتمالاً بر آرایش سیاسی نهایی کشور خواهد داشت. بی گمان وقتی که بازی گران بین المللی در روابط شان با عراق از جزم اندیشی های شان در مورد مرکزی بودن دولت فاصله می گیرند، این رویکرد می تواند گسترش یافته و رهبران محلی در موصل را هم شامل شود.
اگر دغدغه ی اصلی اطمینان از این باشد که داعش پس از اخراج در آینده دیگر ظاهر نشود( چه در شکل کنونی یا تحت هر عنوان دیگری)، در این صورت این اقدام دولت مرکزی عراق حیاتی خواهد بود که به ساکنان نینوا از جمله قبایل بومی با تأمین راه های مالی برای پیشرفت اقتصادی کمک کند. اینگونه موانعی در برابر بازگشت داعش ایجاد خواهد شد زیرا شوراهای استانی و قبایل از درآمدهای دولتی به اندازه ی کافی برخوردار می شوند و این به آنها اجازه می دهد که امور خود را اداره کنند. بازگشت به سیاست مالکی مبنی بر تحمیل قدرت مرکزی و به حاشیه راندن سنی ها که پیش از هر چیز آمدن داعش را آسان کرد، ممکن نیست.
اما مهم تر از آن اینکه بازپس گیری موصل بحث های جنجالی و اختلاف انگیز درباره ی آینده ی عراق را زنده می کند. به این دلیل است که کردها اکنون به دنبال انجام کارهای مقدماتی برای پدید آمدن چشم انداز خود هستند و این عواقبی خواهد داشت. کردها و عرب های سنی در همان حال که در مورد خطرناک بودن قدرت بغداد هم عقیده اند، در مورد اینکه عراق کشوری یکپارچه بماند یا خیر، اختلاف نظر دارند، اگرچه عرب های سنی خود چشم انداز واحدی برای عراق مطلوب خود ندارند.
آزادسازی شهر می تواند لحظه ای سرنوشت ساز برای دولت عراق باشد؛ دولتی که برای جلب رضایت تمام گروه های مردمی اش همچنان باید توافق سیاسی ملی و مورد اجماعی بیابد.
 این پژوهش بخشی از برنامه ی “حکومت تنوع و کثرت درمورد جوامع کرد و آمازیق در خاور میانه و شمال آفریقا”ست که با حمایت مالی مرکز تحقیق توسعه ی جهانی انجام می شود.
منبع: بنیاد کارنگیکد مطلب: ۱۰۷۱۰۹  |  تاريخ: ۱۳۹۵/۳/۱۱  |  ساعت: ۰ : ۱لینک گروه تلگرام پایگاه خبرگزاری کردنور

شناسه خبر : 3235

این خبر رو هم ببینید

افشای همکاری ابوظبی و تل‌آویو برای بازگرداندن تروریست‌ها به جنوب سوریه

برخی منابع امنیتی از سفر یک هیأت اطلاعاتی امارات به تل‌آویو و بررسی طرح بازگرداندن …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

10 − 6 =