خانه / قرآنی / تاثير عملي و درماني آواي قرآن /  دکتر مهران مسگری عباسی

تاثير عملي و درماني آواي قرآن /  دکتر مهران مسگری عباسی

پيامبر اسلام علاوه بر درمان روحي و رواني، برخي بيماري هاي جسمي را نيز با قرآن درمان مي کرد. خواص درماني برخي آيات و سوره هاي قرآن در کتب و احاديث مختلف نقل شده است

چکيده
سابقه و اهداف: خداوند کريم در آيات مختلف، قرآن را شفاء خوانده است و پيشينه ی قرآن درماني به عصر نزول وحي برمي گردد. پيامبر اسلام علاوه بر درمان روحي و رواني، برخي بيماري هاي جسمي را نيز با قرآن درمان مي کرد. خواص درماني برخي آيات و سوره هاي قرآن در کتب و احاديث مختلف نقل شده است. در دهه هاي اخير مطالعات متعددي در حوزه هاي مختلف در زمينه ی تاثيرات آواي قرآن برابعاد مختلف روحي، رواني و جسمي انسان انجام شده است. مقاله ی حاضر مروري دارد بر تحقيقات تجربي انجام شده در مورد تاثير آواي قرآن و جمع بندي نتايج آن ها.
 
يافته ها و استنتاج: نتايج حاصل از مطالعات انجام شده، نشان دهنده ی تاثير مثبت گوش دادن به قرآن بر تقويت حافظه، افزايش سلامت روحي و رواني، کاهش پرخاشگري و افسردگي، درمان اختلالات رواني و خواب، کاهش اضطراب و بهبود علائم حياتي در افراد طبيعي، ورزشکاران و بيماران، کاهش درد در بيماران،افزايش خوش بيني و اميد به زندگي و کمک به بيماران در مواجهه با مشکلات، ايجاد حالت ريلکس و آرامش بيشتر و پايدار از طريق تغيير الگوي امواج مغزي و تاثيرات درماني در برخي موارد مختلف است. با اين وجود انجام تحقيقات بيشتر براي روشنتر شدن ابعاد مختلف توصيه مي شود.
مقدمه
آهنگ موزون قرآن کريم و آواي دلنشين آن، علاوه بر اين که به عنوان يک موسيقي عرفاني دلپذير پذيرفته شده است، هنگامي که با صدايي دلنشين و آکنده از هنر يک قاري ممتاز همراه شود، يکي از باشکوه ترين جنبه هاي اعجاز بياني قرآن را به نمايش مي گذارد و دل هر مومن واقعي را آکنده از سوز و گداز مي کند. يکي از زيباترين، دلنشين ترين، جذاب ترين و طبيعي ترين انواع موسيقي، موسيقي ناشي از تلاوت قرآن کريم است که به عنوان يک موسيقي عرفاني دلپذير با خواص ويژه و ملودي و ريتم مخصوص به خود، مطرح است و دستور است که قرآن کريم را با صوت واضح و زيبا و به احسن وجه به ترنم درآوريد (۱).
قرآن در آيات متعدد از جمله آيات ۸۲ سوره ی اسراء، ۴۴ سوره ی فصلت و ۵۷ سوره ی يونس، خود را شفا خوانده است. شفا بودن قرآن مي تواند داراي ابعاد روحي، اخلاقي، رواني و جسمي باشد. پيشينه ی قرآن درماني به عصر نزول وحي برمي گردد. پيامبر اسلام، علاوه بر درمان روحي و رواني، برخي بيماري هاي جسمي را نيز با قرآن درمان مي کرد. خواص درماني برخي آيات و سوره هاي قرآن در کتب و احاديث مختلف نقل شده است (۲).
احاديث متعدد و مختلفي در خصوص خواص، منافع و فضايل سور و آيات در بعد روحي و جسمي و پزشکی مطرح شده است که بر سه قسمند. برخي قرآن را (به صورت مطلق) مايه ی شفاء مي دانند. برخي ديگر از احاديث، قرائت قرآن را مايه ی شفاي دردهاي جسمي مي دانند و دسته ی آخر در خواص سوره ها و آيه ها به درمان بيماري هاي خاص اشاره کرده اند. در مورد اين احاديث ديدگاه هاي مختلفي مطرح است:
الف. برخي معتقدند که اين احاديث از باب اقتضاء است نه از باب عليت و کساني که مبادرت به خواندن سوره ها نمايند، بر بيماري غلبه و شفا پيدا مي کنند به شرط آنکه خواندن قرآن براي فهميدن و فهميدن براي انديشيدن و انديشيدن براي عمل باشد (۳) و ديگر آن که خودشان را تسليم قرآن نمايند، ايمان به قرآن و خدا و اخلاص، شرط اساسي در بهره مندي از شفاي قرآني مي باشد (۴).
ب. برخي ديگر معتقدند که احاديث قرآن درماني صحيح است چون امروزه برخي از جوانب آن کشف شده و اگر برخي ديگر براي بشر مکشوف نشده است، نمي توان آن ها را به خاطر ضعف بينش و تجربه، دور انداخت و نيازي به ايمان و اخلاص نيست و قرآن و احاديث مانند دارو براي همه تاثيرگذار است.
ج. برخي ديگر صحت و اصل صدور احاديث را زير سوال برده اند. علامه مجلسي معتقد است با اين احاديث شان و منزلت هدف اصلي قرآن تنزل مي يابد (۵) و عده اي نيز به اصل روايات ترديد دارند.
د. برخي ديگر شفا به واسطه ی قرآن را از باب تفضل مي دانند، نه از باب استحقاق. يعني درصورت لطف و فضل خداوند با قرائت قرآن فرد درمان خود را از طريق کرامت و اعجاز از جانب خداوند متعال دريافت مي کند.
ه. برخي ديگر با توجه به احاديث و سيره ی نبوي معتقدند که خواص درماني آيات و سوره ها در طول اسباب و علل مادي (طبيب، دارو و اقدامات درماني) معنا پيدا مي کند؛ به اين معني که با استفاده از دارو شفا را از خداوند درخواست مي نماييم (۲).
هرچند اختلاف نظرهايي درخصوص نحوه و سطح شفا بخشي آواي قرآن کريم وجود دارد، آنچه مسلم است بنا به فرموده ی خداوند رحمان و رحيم در آيه ی ۲۰۴ سوره ی اعراف (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ)گوش فرادادن به قرآن موجب رحمت خداوند به شنونده مي شود و مسلماًَ اين رحمت مي تواند از قسم آرامش دروني و شفا نيز باشد.
در دهه هاي اخير و بويژه سال هاي اخير تحقيقات تجربي مختلفي در زمينه ی اثرات قرائت و گوش دادن به آواي قرآن بر جنبه هاي مختلف سلامت و بيماري انجام گرفته است. هدف از مطالعه ی حاضر، مروري بر مطالعات انجام گرفته و جمع بندي آن هاست و در اين راستا تحقيقات انجام شده با توجه به موضوع دسته بندي شده است.
تاثير بر حافظه
مطالعات انجام شده، نشان دهنده ی تاثير مثبت گوش دادن به قرآن بر تقويت حافظه است. درمطالعه اي که توسط حجتي وهمکاران (۲۰۱۴م) روي دانش آموزان دختر کلاس پنجم دوره ی ابتدايي صورت گرفت، گوش فرادادن به تلاوت قرآن به مدت ۱۵ دقيقه موجب افزايش معني دار (۰٫۰۰۱>p) تست حافظه نسبت به گروه کنترل شده بود. اين محققين در مقاله ی خود نتيجه گرفتند که با گوش دادن به تلاوت قرآن و بدون نياز به استفاده از آموزش و يا مهارت ديگر، مي توان قدرت حافظه ی دانش آموزان را بهبود بخشيد (۶). همچنين در مطالعه اي که توسط عبداله زاده (۲۰۰۰م) در تبريز بر روي ۶۰ نفر از بيماران آلزايمري بين ۶۰ تا ۸۵ ساله صورت گرفت، تاثير گوش دادن به تلاوت قرآن بر کاهش رفتارهاي پرخاشگرانه و افزايش ميزان يادآوري در اين بيماران به وضوح قابل مشاهده بود (۷).
افزايش سلامت روحي و رواني
مطالعات انجام شده نشان دهنده تاثير مثبت گوش فرادادن به قرآن بر سلامت روحي و رواني است. در مطالعه اي که توسط کاظمي و همکاران (۱۳۸۲ش) بر روي ۱۰۷ نفر از دانشجويان پرستاري دانشگاه رفسنجان انجام شد، گوش فرا دادن به آواي قرآن با صداي استاد منشاوي به مدت چهار هفته، هر هفته ۳ جلسه و هر جلسه ۱۵ دقيقه موجب افزايش معني دار نمره ی بهداشت رواني (براساس معيار بهداشت رواني ۱۲ موردي فارل) در گروه آزمايش نسبت به قبل از شروع مطالعه گرديد (۰٫۰۰۰۱>p). چنين تغييري در گروه کنترل وجود نداشت (۸). کواري (۲۰۱۱ م) پس از زلزله ی بم تحقيقي را بر روي ۳۹ نفر از دانشجويان پرستاري انجام داد. گروه آزمايش به مدت ۸ هفته و هفته اي ۲ بار در مکاني خاص و با آرامش به مدت ۱۰ دقيقه به آواي قرآن گوش فرا مي دادند. در گروه کنترل چنين مداخله اي انجام نشد. تجزيه و تحليل پرسشنامه ی سطح سلامت رواني که قبل و بعد مطالعه توسط شرکت کنندگان پر شده بود، نشان داد که به صورت معناداري (۰٫۰۰۰۱>p) سطح سلامت رواني در گروه آزمايش بهبود يافته بود. محقق مذکور نتيجه گيري کرد که گوش فرا دادن به آواي قرآن مي تواند موجب بهبود سطح سلامت رواني گردد (۹). مطالعه ی محجوب و همکاران (۲۰۱۴ م) که بر روي ۸۱ نفر از کارکنان دانشگاه علوم پزشکي زاهدان صورت گرفته بود، نيز مويد اين موضوع بود.در مطالعه ی اخير افراد گروه هاي کنترل و تست قبل از مطالعه ی مورد ارزيابي سلامت رواني قرار گرفتند. افراد گروه تست مورد مطالعه به مدت ۲ ماه، هر روز صبح به مدت ۱۵ دقيقه به صداي ترتيل قرآن گوش فرا مي دادند. پس از مدت مذکور گروههاي مورد مطالعه مورد ارزيابي مجدد سلامت رواني قرار گرفتند. آناليز آماري نشاندهنده بهبود معني دار (۰٫۰۳۷=p) سلامت رواني در گروه تست نسبت به گروه کنترل بود (۱۰). در مطالعه سوکي و همکاران (۱۳۹۰ش) که بر روي ۵۶ سالمند مقيم مركز سالمندي گلابچي كاشان و داراي بهره ی هوش طبيعي، قادر به درك سووالات، فاقد سايکوز، فاقد اختلالات روانشناختی شناخته شده و آلزايمر انجام شد، با استفاده از فرم ۲۸ ماده اي سلامت عمومي روان (GHQ-28)، وضعيت سلامت رواني آنان بررسي گرديد. ۴۱ % نمونه ها فاقد سلامت روان بودند. وضعيت سلامت روان با توافق قبلي جهت اقامت در سرا و تلاوت قرآن حين اقامت در سرا ارتباط معني دارآماري نشان داد (۰٫۰۰۱>p) (11).
کاهش افسردگي
کاهش افسردگي در اثر گوش فرادادن به قرآن نيز موردي است که در نتايج برخي از تحقيقات انجام شده به چشم مي خورد. در مطالعه اي که توسط جابري و همکاران (۱۳۸۴ش) بر روي ۶۰ نفر از بيماران مبتلا به افسردگي بستري در بخش روانپزشکي انجام شد، بيماران گروه آزمون به مدت ۷ جلسه يک روز درميان به مدت ۱۵ دقيقه به آواي قرآن کريم گوش فرادادند. از مشارکت کنندگان در مطالعه ی قبل و بعد از مطالعه، تست افسردگي به عمل آمد. آناليز آماري نتايج، نشان دهنده تاثير چشمگير گوش دادن به قرآن در کاهش افسردگي بود (۰٫۰۰۰۱>p). اين تاثير در افرادي که اعتقاد بيشتري به قرآن داشتند، افزونتر بود (۱۲). اما در مطالعه احدي و همکاران(۱۳۹۰ش) ۶۰زن مضطرب و افسرده به صورت تصادفي در دو گروه آزمايش و كنترل كاربندي شدند. شرکت کنندگان در ۸ جلسه ی گروهي ۱٫۵ ساعته قرائت قرآن به مدت ۸ هفته شرکت کردند و از آن ها خواسته شد هر روز بعد از نماز صبح، سورة ياسين، بعد از نماز ظهر سوره ی فتح، بعد از نماز عصر سوره ی نبا، بعد از نماز مغرب سوره ی تبارك و بعد از نماز عشا سوره ی واقعه خوانده شود. نتايج با استفاده از روش ها و شاخص هاي آماري (BDI) و مقياس افسردگي بك (BAI) بررسي شد. نتايج نشان داد كه سطح سلامت روان در گروه آزمايش نسبت به گروه كنترل به طور معني داري ارتقا يافته است و مداخله ی درماني آيات قرآني در كاهش علائم مرضي و افزايش سلامت عمومي مؤثر بود. همچنين مداخله ی درماني آيات قرآني دركاهش علائم اضطرابي در بيماران نيز مؤثر بود (۰٫۰۵>p)، اما تأثيرچنداني در كاهش علائم افسردگي نداشت (۱۳).
درمان اختلالات رواني
در مطالعه کوادري (۲۰۱۱ م) تعداد ۵ بيمار که از اختلالات مختلف رواني رنج مي بردند و درمان هاي دارويي و پزشکي بر آن ها رضايت بخش نبود، بر اساس قرآن و تعاليم قرآني و طي بحث هاي مشارکتي فعال مورد بازسازي شناخت ها و باورها قرار گرفتند و سپس با استفاده از خط مشي ها و تعاليم قرآني روان درماني گرديدند. بيماران مذکور پيشرفت درماني قابل ملاحظه اي با استفاده از اين روش روان درماني مذهبي داشتند (۱۴).
کاهش اضطراب و بهبود علائم حياتي در افراد طبيعي و ورزشکار
طبق مطالعات انجام شده، گوش فرادادن به قرآن کريم موجب کاهش اضطراب و بهبود علايم حياتي مي گردد. در مطالعه ی خان و همکاران، آرام سازي (Relaxation) روحي و رواني از طريق گوش فرادادن به آواي قرآن مورد بررسي قرار گرفت. آنان نتيجه گرفتند که روش هاي متعددي براي آرام سازي و رهايي از تنش، هيجان و خستگي وجود دارد مانند گوش دادن به موزيک، بازي کردن، تماشاي فيلم، پياده روي، استفاده از دارو، ورزش، ماساژ، رقص، صحبت با دوستان، پرداختن به علايق، خواب عميق، دوش و غيره؛ ولي تاثير آواي قرآن به شرط استفاده ی روزمره و منظم، هميشگي و ماندگار است (۱۵).
در مطالعه ی حسن پور، دهکردي و همکاران (۱۳۸۷ش) ۶۰ نفر از دانشجويان پرستاري در بدو ورود به كارآموزي در سه گروه ۲۰ نفره به عنوان گروه آزمون و شاهد تقسيم شدند. آزمون پرسشنامه ی اضطراب آشكار اشپيلبرگر و كنترل شاخص هاي فيزيولوژيكي (فشار خون، تنفس، نبض، درجه حرارت) در هر سه گروه دو هفته قبل از ورود به محيط باليني به عمل آمد. متعاقبا به مدت دو هفته روزي سه بار تمرين آرام سازي پيشرونده ی عضلاني انجام گرفت و گروه مورد، روزي ۱۰ دقيقه به مدت دو هفته به تلاوت سوره هاي الرحمن يا مريم با صوت عبد الباسط همراه با ذكر يا الرحم الراحمين و صلوات پرداخت. پس از دو هفته، در روز ورود به محيط باليني نيز مجددا از گروه هاي آزمون و كنترل تست اضطراب آشكار اشپيلبرگر و كنترل شاخص هاي فيزيولوژي (فشار خون، تنفس، نبض، درجه حرارت) به عمل آمد. نتايج نشان داد كه بين نبض و فشار خون در گروه آواي قران قبل و بعد از مطالعه، تفاوت آماري معني دار وجود دارد (۰٫۰۵>p). ولي در گروه شاهد تفاوتي ديده نشد. همچنين نتايج نشان داد كه ميانگين نمرات اضطراب آشكار در دو گروه بعد از مطالعه به طور معني دار داراي اختلاف آماري مي باشند (۰٫۰۵>p) و اضطراب كاهش يافته است، اما در گروه شاهد ارتباط آماري معني دار ديده نشد. محققين اين تحقيق نتيجه گرفتند که تمرينات آرام سازي پيشرونده ی عضلاني و آواي قران باعث كاهش اضطراب مي شود و توصيه نمودند که دانشجويان قبل از ورود به محيط هاي باليني به آواي دل نشين قران گوش فرا دهند (۱۶). در مطالعه ی شمسي و همکاران (۱۳۹۰ش) بر روي ۸۰ نفر از پرسنل دانشگاه علوم پزشکي اراک، براي گروه آزمون پخش قرآن کريم به مدت دو هفته و هر روز به مدت ۲۰ دقيقه صورت گرفت. پرسشنامه ی استاندارد استرس درک شده قبل و بعد از مطالعه، توسط شرکت کنندگان پر شد. يافته ها نشان داد که ميانگين نمره ی استرس درک شده پس از مداخله در گروه آزمون کاهش معني داري نسبت به قبل و نيز گروه کنترل داشت (۰٫۰۰۱>p). آن ها پيشنهاد کردند که آواي قرآن کريم جهت کاهش استرس پرسنل هر روز پخش شود (۱۷). تاثير گوش دادن و خواندن قرآن بر کاهش اضطراب قبل از مسابقه ی ورزشي موضوع مطالعه ی متقي و همکاران (۲۰۱۱م) در گناباد بود، که در آن ۸۰ نفر از دانشجويان دختر مورد بررسي قرار گرفتند. دانشجويان گروه آزمايش يک ساعت مانده به مسابقه ی ورزشي به مدت ۱۵ دقيقه به آواي قرآن گوش فرادادند. پرسشنامه ی استاندارد اضطراب رقابت مارتن ( Marten’s competitive anxiety questionnaires) قبل و بعد از گوش دادن قرآن در گروه آزمايش و با همان فاصله ی زماني توسط افراد گروه کنترل پر شد و مورد آناليز آماري قرار گرفت. نتايج حاکي از کاهش معني دار اضطراب پيش از مسابقه در گروه آزمايش نسبت به گروه کنترل بود (۰٫۰۲=p) (18). آقامحمدي و همکارن (۲۰۱۴م) تاثير آواي قرآن را بر ۲۴ نفر از دانشجويان ورزشکار بررسي کردند؛ آنان مقادير کورتيکوسترون، کورتيزول نمونه هاي خون ورزشکاران قبل و بعد از تست بروس و ميزان درک فشار با استفاده از مقياس بورگ و نيز اضطراب با استفاده از پرسشنامه ی سنجش اضطراب بک (BAI) را اندازه گيري کردند. آنان نتيجه گرفتند که آواي قرآن مي تواند موجب کاهش کورتيکوسترون ناشي از استرس تمرين شده و احتمالاًَ اثرات مضر افزايش اضطراب و به دنبال آن کورتيزول را کاهش دهد (۱۹). در پژوهش کوهستاني و همکاران (۱۳۹۲ش) تجارب ناشي از تاثير قرائت قرآن در کنترل اضطراب امتحان با رويکرد کيفي بررسي شد و نتايج نشان دهنده ی تاثير مسلم قرآن بر تمامي ابعاد اضطراب امتحان و ارتقاي ظرفيت هاي فردي بود (۲۰).
کاهش اضطراب و درد و بهبود علايم حياتي در بيماران
تحقيقات گسترده اي که توسط محققين انجام شده است، نشان دهنده کاهش اضطراب و درد و بهبود علايم حياتي در بيماران قبل و بعد از عمل جراحي و انجام فعاليت هاي تشخيصي و درماني کلينيکي و پارا کلينيکي است. تحقيق نيکبخت نصرآبادي و همکاران (۱۳۷۵ش) براي بررسي تاثير آواي قرآن کريم بر کاهش درد بعد از اعمال جراحي شکم، نشان داد که تعديل فشار خون سيستول، دياستول، تعداد نبض و تعداد تنفس در گروه آزمون به مراتب بهتر از گروه شاهد بوده و تفاوت معني دار آماري بين دو گروه وجود داشت (۲۱). تحقيق همين محقق و همکاران در سال ۱۳۷۶نيز نشان داد که ميانگين فشار خون سيستول و ميانگين تعداد تنفس در گروه آزمون بهتر از گروه شاهد بوده و تفاوت معني دار آماري بين دو گروه وجود داشت (۲۲).تحقيق نيکبخت نصرآبادي و همکاران در سال ۱۳۷۸نيز نشان دهنده ی کاهش معني دار ميزان اضطراب در قبل و بعد از انجام اقدامات تشخيصي و درماني در بيمارستان بود (۰٫۰۰۱>p) (23).
در تحقيقي که توسط عطاري و همکاران (۱۳۷۹) برروي۶۰ بيمارASA I بيهوشي، با سواد، مسلمان و کانديد جراحي اندام و شکم در ۲ مرکز درماني دانشگاه علوم پزشکي اصفهان انجام شد، بيماران به شکل تصادفي در دو گروه مطالعه و شاهد قرار مي گرفتند. کليه ی بيماران شب قبل از عمل و بلافاصله قبل از قرار گرفتن روي تخت عمل علايم حياتي آن ها شامل تعدادضربان قلب، فشار خون سيستوليک و دياستوليک و تعداد تنفس ثبت مي گرديد و پرسشنامه ميزان اضطراب پر مي شد. قبل از عمل براي گروه مطالعه توسط هدفون تلاوت قرآن به مدت بيست دقيقه در اتاق انتظار پخش شد و در گروه شاهد تنها از هدفون استفاده مي شد. گروه مطالعه از نظر ميانگين تغييرات اضطراب از اضطراب کمتري برخوردار بودند(۲۲ درمقابل۳۹) با(۰٫۰۰۲=p). همچنين ميانگين تغييرات ضربان قلب آن ها کمتر از گروه شاهد بود. در مورد فشار خون سيستوليک و دياستوليک و تعداد تنفس اختلاف آماري وجود نداشت (۲۴). در تحقيق تجويدي و همکاران (۱۳۸۰ش) نيز که هدف آن تعيين ميزان تاثير آواي قرآن ‌كريم بر اضطراب بيماران قبل از عمل جراحي قلب باز بود، ۸۰ بيمار در بخش جراحي قلب بيمارستان امام خميني(ره) تهران مورد بررسي قرار گرفتند. (گروه شاهد۳۰ و گروه آزمون۵۰ نفر). بيمارن گروه آزمون در صبح روز قبل از عمل حداقل دو بار و مجموعا ۳۰ دقيقه به آواي قرآن‌كريم گوش فرا ‌دادند. .مقايسه ی آماري نشان دهنده ی كاهش معني دار اضطراب قبل از عمل جراحي در گروه آزمون بود (۰٫۰۵>p) (25).
ايلدرآبادي و همکاران نيز تحقيقي (۱۳۸۲ش) روي ۶۱ نفر از بيماران پيش از عمل جراحي باز قلب انجام دادند. بيماران گروه آزمايش در ۲ نوبت به تلاوت سوره هاي نور (آيات ۱ تا ۲۲) و سوره ی توبه (آيات ۶۲ تا ۷۷) گوش فرا دادند و علايم حياتي (فشارخون، تعداد نبض و تعداد تنفس) قبل و بعد در گروه آزمايش و کنترل اندازه گيري شد. کاهش معني داري در ميزان فشارخون، تعداد نبض و تعداد تنفس بيماران گروه آزمايش نسبت به قبل از مداخله و نسبت به گروه کنترل مشاهده گرديد(۰٫۰۰۰۱>p). آنان نتيجه گرفتند که استماع قرآن کريم موجب کاهش پاسخ فيزيولوژيکي بدن به استرس مي شود و تلاوت قرآن را براي بيماران پيش از جراحي قلب پيشنهاد کردند (۲۶).
شفيعي و همکاران (۱۳۸۸ش) تحقيقي روي ۱۸۰ بيمار در جيرفت انجام دادند و تاثير گوش دادن به آواي عربي قرآن در مقايسه با تاثير گوش دادن به آواي عربي به همراه معني فارسي قرآن بر کاهش اضطراب و علايم حياتي بيماران قبل از عمل جراحي شکم و اندام تحتاني مقايسه گرديد. نتايج اين مطالعه نشان داد که گوش دادن به آواي عربي به همراه معني فارسي قرآن تاثير بيشتري بر کاهش ميزان اضطراب بيماران قبل از عمل جراحي دارد (۰٫۰۳۵>p). در اين مطالعه بر خلاف مطالعات قبلي، گوش دادن به آواي عربي قرآن تفاوت معناداري در کاهش اضطراب بيماران نسبت به گروه کنترل نداشت (۰٫۵۱۳=p) (27). مطالعه ی آقاجاني و ميرباقر (۱۳۹۱ش) روي بيماران در انتظار عمل جراحي شکم نشان داد که گوش دادن به تلاوت قرآن به مدت ۲۰ دقيقه به صورت معني داري (۰٫۰۵>p) موجب کاهش ميزان اضطراب، فشارخون و تعداد نبض مي گردد. آنان نتيجه گيري کردند که بيماراني كه در انتظار جراحي هستند، اضطراب را با شيوع بسيار بالايي تجربه مي كنند كه مي تواند موجب ايجاد مشكلاتي در زمان و دوره ی بعد از عمل گردد و گوش دادن به موسيقي و آواي قرآن كريم مداخله اي سيستماتيك و درمان مكملي است كه مي تواند به كاهش اضطراب و پارامترهاي فيزيولوژيك كمك كند(۲۸).
در مطالعه ی قدرتي و همکاران (۱۳۹۲ش) که روي۶۰ نفر از بيماران کانديداي عمل داخل شکمي با بيهوشي عمومي داراي کلاسASA I,II انجام شده است، قبل از تجويزهرگونه دارويي در گروه مورد، ۱۰ دقيقه تلاوت قرآن از طريق هدفن پخش گرديد. ولي در گروه شاهد هدفن خاموش اعمال مي شد. شاخصBIS )اندکس دوطيفي فعاليت الکتريکي مغز( و متغيرهاي هموديناميک بيمار قبل و بعد از اين مداخله اندازه گيري و ثبت شد و در ادامه، هم زمان با تزريق داروي پره مديکاسيون مجدداًَ سه دقيقه قرآن براي موردها پخش و براي گروه شاهد هدفن خاموش گذاشته شد وBIS دقيقه سوم ثبت گرديد سپس بعد از تزريق آتراکوريوم و تيوپنتال سديم زمان رسيدنBIS به عدد ۵۰ و همچنينBIS و تعداد ضربان قلب بيماران، قبل و بعد از لوله گذاري تراشه در دو گروه ثبت شد. مقايسهBIS ابتدايي وHR ابتدايي )بعد از پخش قرآن به مدت ۱۰ دقيقه( اين دو گروه اختلاف آماري معني داري را نشان داد، يعني بيماران گروه مورد آرامش بيشتري نسبت به افراد شاهد داشتند (۰٫۰۵=p). آواي قرآن بر كاهش عددBIS تا سطح “آرامش در عين هوشياري”) 100>BIS>80) بيماران در مرحله ی قبل از تزريق داروي آرام بخش و بيهوشي موثر است. آنان چنين نتيجه گرفتند که هدف از آرامش در عين هوشياري رهانيدن بيمار از استرس و درد است، لذا مي توان بدون از بين بردن امنيت بيمار موقعيت غير قابل تحمل و پر فشار قبل از بيهوشي را با آواي قرآن براي بيمار تبديل به وضعيتي قابل تحمل كرد(۲۹).
در مطالعه اي که توسط علامه و همکاران (۱۳۹۲ش) بر روي ۶۴ نفر کانديد عمل سزارين صورت گرفت، براي گروه آزمون آواي قرآن پخش شد و براي گروه شاهد اين کار صورت نگرفت. نمره ی آرام بخشي، ضربان قلب، تعداد تنفس و ميزان بروز استفراغ در گروه هاي تحت مطالعه، تفاوت معني داري نداشت. مدت ريکاوري در گروه شاهد به طور معني داري بيشتر از گروه مورد بود (۰٫۰۵=p). در گروه مورد به طور معني داري درد در زمان هاي ۱، ۲ و ۲۴ ساعت پس از جراحي نسبت به گروه شاهد کمتر گزارش شد(۰٫۰۵>p). ميزان ميانگين فشارمتوسط شرياني قبل،حين و بعد از جراحي در گروه مورد به طور معني داري کمتر از گروه شاهد بود(۰٫۰۵>p). نمره ی اضطراب حين جراحي و ۱ ساعت بعد از آن در گروه شاهد بيشتر از گروه مورد بود (۰٫۰۰۱=p). فراواني سطوح مختلف رضايتمندي در گروه هاي تحت مطالعه از نظر آماري معني دار بود (۰٫۰۰۱>p) (30).
تيموري و همکاران (۱۳۹۲ش) تاثير قرائت آيت الکرسي را بر اضطراب قبل از عمل ۸۰ بيمار بستري تحت عمل جراحي در دانشگاه علوم پزشکي کرمانشاه بررسي کردند. پرسشنامه ی اضطراب اشپيل برگر در دو نوبت، عصر روز قبل از عمل و يکساعت قبل از عمل توسط بيماران پر شد و گروه آزمون نسخه ی چاپي آيت الکرسي را دريافت کردند و آن را در طول مدت مداخله قرائت نمودند. ميانگين نمره ی اضطراب گروه شاهد در صبح روز عمل، افزايش ولي در گروه آزمون کاهش يافته بود (۰٫۰۰۱>p) (31).
تحقيق مجيدي (۱۳۸۳ش) بر روي ۱۰۸ بيمار تحت آنژيوگرافي عروق کرونر با استفاده از پرسشنامه ی اضطراب موقعيتي و شخصيتي اشپيل برگر و چک ليست علايم حياتي نشاندهنده ی کاهش ميزان اضطراب موقعيتي و شخصيتي و بهبود علايم حياتي (۰٫۰۰۰۱>p) در گروه آزمون نسبت به گروه شاهد و نيز نسبت به روز قبل بود. در اين مطالعه بيماران گروه آزمون ۱٫۵ ساعت قبل از آنژيوگرافي به مدت ۲۰ دقيقه به آواي قرآن مجيد گوش فراداده بودند (۳۲).
در مطالعه ی حيدري و شهبازي (۱۳۹۲ش) که روي ۶۰ نفر از بيماران مراجعه كننده به يك مطب خصوصي بيماري هاي گوارش که کانديد آندوسکوپي بودند، انجام گرديده است . بيماران به طور تصادفي به سه گروه آواي قرآن، موسيقي و شاهد تقسيم شدند. اطلاعات با استفاده از دو پرسشنامه ی اطلاعات دموگرافيك و پرسشنامه ی استاندارد اسپيلبرگر، براي سنجش اضطراب جمع آوري گرديد. مقايسه ی نمرات اضطراب قبل و بعد از مداخله، نشان داد كه استماع قرآن (۰٫۰۰۱=p) و موسيقي (۰٫۰۳=p) نسبت به عدم مداخله (۰٫۰۹=p) بر سطح اضطراب بيماران تأثير مثبت دارد. در گروه استماع آواي قرآن، ميانگين اضطراب كمتري نسبت به ساير گروه ها گزارش شد (۳۳).
خوش بيني، اميد به زندگي و مواجهه با مشکلات در بيماران
در مطالعه اي که توسط همتي و همکاران (۲۰۱۲ م ) روي ۸۹ بيمار سرطاني تحت راديوتراپي در بيمارستان سيدالشهداي اصفهان صورت گرفت، همبستگي معني داري بين انس با قرآن و خوش بيني (Well being) (0.001>p) از يک سو و اميد به زندگي (۰٫۰۰۳>p) از سوي ديگر وجود داشت. آن ها گوش دادن، خواندن و حتي نگاه به قرآن را براي کارآيي راديوتراپي بيماران سرطاني مفيد دانستند (۳۴). مطالعه خان و همکاران (۲۰۱۰م) نيز پيش از آن نشان داده بود که انس با قرآن (مطالعه، گوش دادن و نگاه به متن) موجب افزايش قدرت روحي و رواني و توانايي رويارويي با مشکلات روزمره ی بيماران مي شود (۳۵).
امواج مغزي
در تحقيقي که توسط عبدالله و عمر (۲۰۱۱م) در دانشگاه مالزي صورت گرفت، تاثير گوش فرادادن به قرآن و نيز گوش دادن به موزيک راک در حالت استراحت با چشمان بسته بر سيگنال هاي نوار مغزي مورد بررسي قرار گرفت. سيگنال هاي نوار مغزي قبل، درحين و بعد از گوش دادن به قرآن و موسيقي ثبت و بررسي شدند. اين مطالعه نشان داد که گوش دادن به قرآن در مقايسه با حالت گوش دادن به موسيقي و نيز نسبت به حالت استراحت موجب افزايش بيشتري در امواج آلفاي مغزي شده و از سوي ديگر حالت ريلکس و آرامش بيشتري ايجاد مي کند (۳۶).
در تحقيقي که توسط نورول فازرنا و همکاران (۲۰۱۳ م) در دانشگاه تکنولوژي مالزي روي مردان ۲۰ تا ۲۲ ساله فاقد بيماري هاي موثر بر سيستم عصبي صورت گرفت، محققين امواج مغزي افراد را قبل، در حين و بعد از ترتيل قرآن با امواج مغزي قبل، درحين و بعد از مطالعه ی کتاب بررسي و مقايسه کردند. اين مطالعه نشان داد که امواج آلفاي بيشتري هنگام ترتيل قرآن نسبت به مطالعه ی کتاب در مغز به وجود مي آيد. آنان نتيجه گرفتند که ترتيل قرآن در مقايسه با مطالعه ی کتاب، موجب حالت آرامش و استراحت مغز مي گردد (۳۷). شخا و همکارنش (۲۰۱۳) تاثير آواي قرآن و برخي از انواع موزيک تند و ملايم راک را بر الگوي امواج مغزي دانشجويان ۲۰ تا ۲۴ ساله بررسي کردند. آنان دريافتند که آواي قرآن امواج آلفاي بيشتري را در مغز ايجاد مي کند و موجب ايجاد حالت آرامش بيشتري مي گردد (۳۸).
مواردي از تاثيرات درماني
در تحقيقي که توسط خادم و همکاران (۱۳۸۷ش) در دانشگاه علوم پزشکي مشهد بر روي ۳۲۷ زوج نابارور مراجعه كننده به مركز ناباروري انجام شد، زنان نابارور كانديد تلقيح داخل رحمي اسپرم (IUI) به صورت” مبتني بر هدف” انتخاب و به طور تصادفي به سه گروه تحت “آواي قرآن”، موسيقي و شاهد تقسيم شدند. قبل، طي و بعد از انجام آي يوآي، ۱۱۰ نفر به صوت قرآن و ۱۰۵ نفر به موسيقي گوش دادند .۱۱۲ نفر نيز به عنوان گروه شاهد بودند. سلامت روان آزمودني ها با استفاده از پرسشنامه ی سلامت عمومي روان در حد مناسب ارزيابي شد. تفاوت آماري معني داري بين گروه ها در ميانگين سن زن و مرد، مدت ناباروري، شغل زنان و مردان، روش تحريك تخمكگذاري، ضخامت آندومتر و تعداد فوليكول قبل از درمان مشاهده نشد. در گروه آواي قرآن، ۱۸ مورد در هر سيكل آي يوآي به درمان پاسخ مثبت دادند (۱۶٫۳۶%) كه در گروه موسيقي ۱۰ مورد (۹٫۵۲%) و شاهد ۶ مورد (۵٫۳۵%) بود. تفاوت پاسخ درماني بين گروه آواي قرآن و شاهد معني دار (۰٫۰۰۷>p)، ولي بين گروه موسيقي و شاهد و گروه آواي قرآن و موسيقي معني دار نبود. در مجموع تاثيرمثبت آواي قرآن بر نتيجه ی درمان ناباروري از موسيقي بيشتر بود (۳۹).
در مطالعه ی کشاورز و همکاران (۱۳۸۹ش) تعداد ۱۲۰ نوزاد نارس بستري در بخش مراقبت هاي ويژه ی بيمارستان در يكي از دو گروه مداخله و كنترل قرار گرفته و از نظر تعداد ضربان قلب، تعداد تنفس و اشباع اكسيژن شرياني بررسي شدند. آواي قرآن كريم، شامل آيات ۷ تا ۲۳ سوره ی يوسف با صداي استاد شجات محمد انور و با بلندي صداي ۶۰-۵۰ دسي بل، در صبح و به مدت ۲۰ دقيقه براي نوزادان گروه مداخله پخش گرديد. پاسخ هاي فيزيولوژيك نوزادان در دو گروه از ۱۰ دقيقه قبل از شروع مداخله تا ۱۰ دقيقه بعد از اتمام مداخله، به طور مداوم توسط مانيتور كنترل گرديد و از مقادير ثبت شده در دقايق بلافاصله قبل از مداخله و ۱۰، ۲۰ و ۳۰ دقيقه بعد از شروع مداخله، جهت مقايسه استفاده شد. در پايان مداخله در گروه آواي قرآن کريم، ميانگين تعداد تنفس و تعداد ضربان قلب كاهش معني دار و در صد اشباع اكسيژن شرياني افزايش معني داري نسبت به سطح پايه و گروه کنترل داشت و اين تغييرات حتي تا ۱۰ دقيقه پس از اتمام مداخله نيز ادامه داشت (۰٫۰۰۱>p). آنان نتيجه گرفتند که مي توان از آواي عرفاني قرآن، به عنوان يك مراقبت حمايتي، در جهت كمك به بهبود وضعيت فيزيولوژيك نوزادان نارس، استفاده نمود (۴۰). اسکندري و همکارنش (۲۰۱۳م) آهنگ لالايي و آواي قرآن براي ۱۲۰ نوزاد نارس پخش کردند و هيچ گونه پاسخ فيزيولوژيک و رفتاري ناخواسته مشاهده نکردند (۴۱). در مطالعه ی مهدامزري و همکاران (۲۰۱۳م) آواي قرآن در مقايسه با انواع موسيقي تاثير بهتري در درمان اختلالات خواب کودکان مبتلا به اوتيسم داشت (۴۲) حجت و همکاران (۱۳۸۹ش) تاثير آواي قرآن با شرايط عادي، سکوت، موسيقي عربي و موسيقي ايراني بر کفايت دياليز را در ۶۸ بيمار دياليزي مبتلا به مرحله ی انتهايي نارسايي مزمن کليه بررسي کردند. حالت عادي، ترتيل آيات ۱ تا ۸۳ سوره ی ياسين، موسيقي ايراني (۳۰دقيقه)، موسيقي عربي (۳۰دقيقه) و سکوت ۵ حالت مداخله اي طرح مذکور بودند. آنان برخلاف نتايج فوق هيچ تفاوت معني دار آماري بين کيفيت دياليز بيماران گروه هاي مذکور نيافتند (۴۳).
بحث
مطالعات انجام شده، نشان دهنده تاثير مثبت گوش دادن به قرآن بر تقويت حافظه، کاهش پرخاشگري و افسردگي، افزايش سلامت روحي و رواني، درمان اختلالات رواني و خواب، کاهش اضطراب و بهبود علائم حياتي در افراد طبيعي و ورزشکار، کاهش اضطراب و درد و بهبود علايم حياتي در بيماران، افزايش خوش بيني، اميد به زندگي و کمک به بيماران در مواجهه با مشکلات، ايجاد حالت ريلکس و آرامش بيشتر از طريق تغيير الگوي امواج مغزي و در نهايت تاثيرات درماني در برخي موارد مختلف است. با وجود تحقيقاتي هرچند نادر که نشان دهنده ی عدم تاثير آواي قرآن بودند، اکثريت قريب به اتفاق تحقيقات انجام شده، نشان دهنده ی تاثير مثبت قرائت و يا گوش دادن به تلاوت قرآن در جنبه هاي مختلف زندگي طبيعي و بيماري اشخاص بوده است. آنچه مسلم است هيچ تحقيقي نشان دهنده ی تاثير منفي قرائت قرآن برافراد يا زندگي آن ها نيست.
تاثير مثبت آواي قرآن را شايد بتوان از چند جنبه مورد بحث قرار داد. اول آن که قرآن، بيان و ذکر پروردگار عالميان است و بنا به فرموده ی قرآن «الابذکرالله تطمئن القلوب»، موجب اطمينان قلبي و آرامش روح و روان مي گردد و چنانکه در مقدمه بيان گرديد و در آيه ی ۲۰۴ سوره ی اعراف آمده است، سکوت و گوش فرادادن به قرآن موجب مي شود که شنونده مورد رحمت خداوند رحمان و رحيم قرار گيرد و نيز در آيه ی ۵۷ سوره ی يونس «يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءتْكُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَاء لِّمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ»، مي خوانيم که قرآن براى شما از جانب پروردگارتان اندرزى و درمانى براى آنچه در سينه‏هاست و رهنمود و رحمتى براى گروندگان [به خدا] آمده است .
دوم آنکه آواي قرآن کريم به عنوان يک موسيقي عرفاني تاثيرگذار مي تواند تاثير بسيار خوبي بر شنونده داشته باشد پژوهش ها نشان داده اند که موسيقي آرام بخش از فعاليت سمپاتيک سيستم عصبي مي کاهد (۴۴). موسيقي مي تواند به عنوان يک محرک براي ايجاد پاسخ هاي فيزيولوژي و سايکولژي در شنونده باشد. يافته هاي تحقيقي مشخص کرده است که موسيقي درماني يک مداخله ی موثر و بي خطر بر روي مشکلات بيماران از جمله کاهش استرس، تحريک پذيري ، کاهش احساس تنهايي، بهبود خلق و کاهش هيجانات مي باشد (۴۵).مطالعات متعدد قبلي نيز تاثير موسيقي بر کاهش اضطراب را نشان مي دهند (۴۶). مطالعات متعدد ازجمله مطالعه ی حيدري و شهبازي (۱۳۹۲ش) (۳۳)، عبدالله و عمر (۲۰۱۱ م) (۳۶) و خادم و همکاران (۱۳۸۷ش) (۳۹) نشان دهنده ی تاثير فراتر آواي قرآن نسبت به موسيقي رايج است. به عبارت ديگر در تاثيرگذاري آواي قرآن، عواملي فراتر از مولفه هاي موسيقيايي قرآن نيز موثر است.
سوم آن که تقدس و ذهنيت آرام بخشي که نسبت به مذهب و قرآن وجود دارد نيز اطمينان و آرامشي را در فرد برمي انگيزد که در روند تاثيرگذاري قرآن بي تاثير نيست.
اما در مورد آنکه خواص درماني قرآن از باب اقتضا به شرط درک و عمل و اخلاص است (۴) يا نقص دانش بشري مانع درک صحيح و کامل خواص درماني قرآن مي گردد و يا شفا به واسطه ی قرآن از باب تفضل است نه از باب استحقاق و يا اين که خواص درماني آيات و سوره ها در طول اسباب و علل مادي (طبيب، دارو و اقدامات درماني) معنا پيدا مي کند(۲)،بررسي در تحقيقات عملي انجام شده نشان مي دهد تمامي عقايد مذکور در سطوح و جنبه هاي مختلف تاثيرگذاري و درماني آوا و قرائت قرآن صحيح است که به برخي شواهد آن اشاره مي گردد. در اکثريت مطالعات انجام شده و تقريباًَ در تمامي مطالعاتي که با بيماري جسماني بيمار سروکار داشته اند، کسب فيض از آواي قرآن در کنار اقدامات درماني و بدون قطع آن ها صورت گرفته است؛ به عبارت ديگر خواص درماني آيات و سوره ها در طول اسباب و علل مادي (طبيب، دارو و اقدامات درماني) معنا پيدا نموده است. در مطالعه ی کوادري (۲۰۱۱ م) که موجب پيشرفت درماني قابل ملاحظه در بيماران با اختلالات مختلف رواني شده بود، بر روي درک، تفهيم و بازسازي شناخت ها و باورها براساس قرآن بيشتر کار شده بود. لازم به ذکر است درمان هاي دارويي و پزشکي بر آن ها رضايت بخش نبود(۱۴) و نيز در مطالعه ی جابري و همکاران (۱۳۸۴) روي بيماران مبتلا به افسردگي، تاثير چشمگير گوش دادن به قرآن در کاهش افسردگي در افرادي که اعتقاد بيشتري به قرآن داشتند، افزونتر بود (۱۲) (خواص درماني قرآن از باب اقتضا به شرط درک و عمل).
موضوع ديگري که قابل توجه است و نياز به تحقيقات بيشتري دارد، توجه به اين مطلب است که آيا آرام بخشي و خواص درماني قرآن مخصوص مومنين است و آيه ی ۸۲ سوره ی اسراء که مي فرمايد «وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاء وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَلاَ يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إَلاَّ خَسَارًا» «و ما آنچه را براى مؤمنان مايه ی درمان و رحمت است از قرآن نازل مى‏كنيم و[لى] ستمگران را جز زيان نمى‏افزايد» و يا آيه ی ۴۴ سوره ی فصلت که مي فرمايد «قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاء وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُوْلَئِكَ يُنَادَوْنَ مِن مَّكَانٍ بَعِيدٍ» «بگواين [كتاب] براى كسانى كه ايمان آورده‏اند رهنمود و درمانى است و كسانى كه ايمان نمى‏آورند در گوش هايشان سنگينى است و قرآن برايشان نامفهوم است و [گويى] آنان را از جايى دور ندا مى‏دهند »شامل چه کساني و تا چه حدي است.
مرور بر تحقيقات انجام شده نشان دهنده نقص دانش کنوني و لزوم انجام تحقيقات بيشتر و تکميلي در زمينه هاي مختلف درماني و آرام بخشي قرآن مجيد در راستاي پاسخ به سوالات متعددي است که هنوز در اين مقوله وجود دارد.
نتيجه گيري
نتايج حاصل از مطالعات انجام شده، نشاندهنده ی تاثير مثبت گوش دادن به قرآن بر تقويت حافظه، افزايش سلامت روحي و رواني، کاهش پرخاشگري و افسردگي، درمان اختلالات رواني و خواب، کاهش اضطراب و بهبود علائم حياتي در افراد طبيعي، ورزشکاران و بيماران، کاهش درد در بيماران، افزايش خوش بيني و اميد به زندگي و کمک به بيماران در مواجهه با مشکلات، ايجاد حالت ريلکس و آرامش بيشتر و دائمي از طريق تغيير الگوي امواج مغزي و تاثيرات درماني در موارد متعدد و مختلف است. با اين وجود انجام تحقيقات بيشتر روي گروههاي جمعيتي مختلف با اعتقادات، سن، شغل، زبان، حالات و اختلالات مختلف قابل توصيه است.
 
منابع
۱٫ Marfat MH. Music Harmony of Quran (1). J Mirase Javidan1993; 1:64 (Persian).
۲٫ Alaii HA &Rezaii HR. Miraculous Curing of Quran. 2011; 5(9):71-90(Persian).
۳٫ MakaremShirazi N, et al, Nemune Interpretation (Tafsir) of Quran; 27Vol seri, Vol1, Tehran: Darolkotob Alislamie 1985; p. 61(Persian).
۴٫ Najati MO. Quran and Psychology. (Arab A Trans.). Mashhad: Astane Ghodse Razavi Islamic Researches Institute, 1988; p. 365(Persian).
۵٫ Majlesi MB. Rozat-al-mottaghin fi sharhe man laiahzerho-al-faghih. Tehran: Islamic Culture Publication Office; 1990, Chap. 14: p. 404 (Arabic).
۶٫ Hojjati A, Rahimi A, Davod Abadi Farehania M ,Sobhi-Gharamaleki N, Alian B. Effectiveness of Quran Tune on memory in children. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 4th World Conference on Psychology, Counselling and Guidance, 2014; 114: 283 – 286.
۷٫ Abdollahzadeh F and Abdollohzadeh N. The effect of voice of Holley QURAN to decrease aggressive behaviors in people with A.D. Detection and Diagnosis Congress III, 2003; p. SI63. doi:10.1016/S0197-4580(00)82072-2.
۸٫ Kazemi M, Ansari A, Allah Tavakoli M, Karimi S. The Effect of the Recitation of Holy Quran on Mental Health in Nursing Students of Rafsanjan University of Medical Sciences. Scientific Journal of Rafsanjan University of Medical Sciences 2004; 3(1): 52–57 (Persian).
۹٫ Kavari SH. Survey of Holy Quran voice influence on Nursing School Students after Bam Earth Quake. Asian Journal of Psychiatry. Management Rehabilitation, University of Social Welfare & Rehabilitation, (USWR), Tehran, Iran, Poster presentations, 4S1, 2011, S41–S90.
۱۰٫ Mahjoob M, Nejati J, Hosseini A, Bakhshani NM. The Effect of Holy Quran Voice on Mental Health. J Relig Health 2014; DOI 10.1007/s10943-014-9821-7, Published online 15 Jan.
۱۱٫ Sooki Z, Sharifi Kh, Tagharobi Z. Role of Quran recitation in psychological health of aged people. Quarterly of Quran & Medicine 2011; 1(1): 17-23 (Persian).
۱۲٫ Ansari Jaberi A, Negahban Banaii T, Saiadi Anari A, Aghamohammad Hasani P. Effect of Quran voice on depression of patients hospitalized in Department of Neurology and Psychiatry of Moradi Hospital of Rafsanjan (Iran). Journal of Kordestan University of Medical Sciences 2005 (Summer); 10: 42-48 (Persian).
۱۳٫ Ahadi H, Shomali Oskoii A, Abdolmanafi F. Effectiveness of Quran’s Verses in the Mental Health of Anxious and Depressed Women. Journal of Health and Psychology 2011; 1(3) (Persian).
۱۴٫ Quadri AA. The Noble Quran and Psychotherapy. Asian Journal of Psychiatry 2011; Psychiatry Oral presentations (FP07-2), Mental Health Center, Aurangabad, India, 4S1: S1–S39.
۱۵٫ Khan N, Ahmad Nb, Beg AH, Fakheraldin MAI, Abd Alla AN, Nubli M. Mental and Spiritual Relaxation by Recitation of the Holy Quran. Second International Conference on Computer Research and Development ,863-867.
۱۶٫ Hasanpoor Dehkordi A, Jafari AGh, Solati SK. Camparition of effects of muscular progressive relaxation, Quran voice and the name of the God on apparent stress of nursing students on the beginning of training course in Shahre Kord University of Medical Sciences. Teb va Tazkie 2008; 16(3,4):56-64 (Persian).
۱۷٫ Shamsi M, Bayati A, Jahani F, Farhangnia L. The effect of Holy Quran recitation on perceived stress among personnel of Arak University of Medical Sciences. Daneshvar 2011; 19 (95) :35-44 (Persian).
۱۸٫ Mottaghi ME, Esmaili R, Rohani Z. Effect of Quran recitation on the level of anxiety in athletics. Quarterly of Quran & Medicine 2011; 1(1): 1-4 T.
۱۹٫ Aghamohamadi M, Nazar ali P, Hanachi P. The Effect of Voice of the Holy Quran on Cortisol, ACTH and Psychological Factors During one Maximal Exercise in Young Female Athletes. The Scientific Journal of Zanjan University of Medical Sciences 2014; 22(90): 110-118 (Persian).
۲۰٫ Kohestani HR, Baghcheghi N, Hekmatpou D. Exploring the Experiences of the Effect of Holy Quran Reading on Test Anxiety among Nursing Students: A Qualitative Study. J Qual ResHealth Sci 2014; 2(4): 379-92.
۲۱٫ Nikbakht Nasrabadi A. Survey of effectiveness of Quran recitation on reducing of pain after abdominal surgery. Daneshvar 1996; 4(13, 14):31-36 (Persian).
۲۲٫ Nikbakht Nasrabadi A et al. Survey of effectiveness of Quran recitation on reducing of patients’ stress before and after diagnostic and therapy procedures. Daneshvar 1997; summer (Persian).
۲۳٫ Nikbakht Nasrabadi A. Help request of holy Quran for curing somatic diseases. Tehran: Nashre Gheble; 1999, p. 55-56 (Persian).
۲۴٫ Attari MA, Sajedi P, Heidari SM. Effect of Quran recitation on reducing of patients’ stress and stability of vital signs before anesthesia induction. Teb va Tazkieh 1999; 37: 91-94 (Persian).
۲۵٫ Tajvidi M, Memarian R, Mohammadi I. Effect of Quran recitation on the level of anxiety of patients before open heart surgery. Daneshvar 2001; 8(32):55-60 (Persian).
۲۶٫ Ilderabadi I, Saleh Moghaddam AR, Mazloom SR. The Effect of Holy Quran Recitation on the patient’s vital signs before Open Heart surgery. Journal of Sabzevar University of Medical Sciences 2003; 10(1): 52-58 (Persian).
۲۷٫ Shafiei N, Salari S, Sharifi M. Comparison of listening to the Quran Arabic recitation and Arabic recitation along with Persian translation on decreasing patients’ anxiety and vital signs stability before anesthesia induction. Quarterly of Quran & Medicine 2011; 1(1): 11-15.
۲۸٫ Aghajani M, Mirbagher N. Comparing the Effect of Holy Quran Recitation and Music on Patient Anxiety and Vital Signs before Abdominal Surgeries. Islamic Lifestyle Centered on Health 2012; 1(1): 66-87 (Persian).
۲۹٫ Ghodrati MR, Adineh HA, Falahati M, Zare G. Survey of effect of the listening to Quran-e-karim on the sedation and speed of induction in general anesthesia candidates using BIS monitoring. Teb va Tazkieh 2013; 22(4): 67-74 (Persian).
۳۰٫ Allameh T, JabalAmeli M, LorestaniKh, Akbari M. The Efficacy of Quran Sound on Anxiety and Pain of Patients under Cesarean Section with Regional Anesthesia: A Randomized
Case-Controlled Clinical Trial. J Isfahan Med Sch 2013; 31(235): 601-10 (Persian).
۳۱٫ Teimouri B, Makalani F, Teimouri M, Darabi F, Hookari S, Seroosh Gol S. The effect of Ayatalkorsi reading on preoperative anxiety. Journal of Clinical Research in Paramedical Sciences 2013; 2(3):184-190 (Persian).
۳۲٫ Majidi SA. Recitation Effect of Holy Quran on Anxiety of Patients before Undergoing Coronary Artery Angiography. Medical Faculty Journal of Gilan University of Medical Sciences 2004; 13(49): 61-67 (Persian).
۳۳٫ Heidari M, Shahbaz S. Effect of Quran and Music on Anxiety in Patients during Endoscopy. Knowledge & Health 2013; 8(2):67-70 (Persian).
۳۴٫ Hematti S, Baradaran-Ghahfarokhi M, Khajooei-Fard R, Mohammadi-Bertiani R. Spiritual Well-Being for Increasing Life Expectancy in Palliative Radiotherapy Patients: A Questionnaire- Based Study. J Relig Health 2014; Published online: 06 May2014, DOI 10.1007/s10943-014-9872-9.
۳۵٫ Khan N., Noraziah btA, AbdAlla AN, Muhammad N. Mental and spiritual relaxation by recitation of the holy Quran. Second International Conference on Computer Research and Development. 2010.
۳۶٫ Azian Azamimi A, Zainab O. The Effect of Temporal EEG Signals While Listening to Quran Recitation. Cutting Edge Sciences for Future Sustainability, Proceeding of the International Conference on Advanced Science, Engineering and Information Technology, 14 – 15 January 2011; Malaysia.
۳۷٫ Nurul Fazrena K, Nasrul Humaimi M, Nor Aini Z. Modeling brain activities during reading working memory task :Comparison between reciting Quran and reading book. Procedia – Social and Behavioral Sciences, The 9th International Conference on Cognitive Science 2013; 97: 83 – 89. doi: 10.1016/j.sbspro.2013.10.207
۳۸٫ Shekha Ms, Hassan AO, Othman SA. EFFECTS OF QURAN LISTENING AND MUSIC ON ELECTROENCEPHALOGRAM BRAIN WAVES. Egypt. J. Exp. Biol. 2013; 9(1): 1 – 7. 39. Khadem n, Afzal Aghaii M, Kabusi M, Hasanzadeh Bashtian M. Comparing the Effect of Holy Quran Recitation and Music on Successful Intra Uterine Insemination. Journal of Principles of Mental Health 2008; 10(3): 215-220 (Persian).
۴۰٫ Keshavars M, Eskandari N, Jahdi F, Ashaieri H, Hoseini F, Kalani M. The effect of holly Quran recitation on physiological responses of premature infant. Scientific Journal of Semnan University of Medical Scienses 2010; 11(3):169-178 (Persian).
۴۱٫ Eskandari N, Alipour Z, Ahmari Tehran H, Eshagh Hossaini SK, Sangi5 S. Effect of vocal stimulation on responses of premature infants: A randomized controlled trial. Health Spiritual Med Ethics 2013; 1(1): 9-16.
۴۲٫ Mohd Amzari T, Siti Patonah M, Rohaida Mohd S, Mohd Yakub Zulkifli MY, Noor Naemah AR, Durriyyah Sharifah HA. Addressing sleep disorder of autistic children with Qur’anic sound therapy. Health 2013; 5(8A2): 73-79.
۴۳٫ Hojjat M, Zehadatpour Z, Nasr Esfahani M. Comparing the lilt voice of Koran with normal situation, silence, Arabic music and Iranian music on adequacy of dialysis. Journal of Critical Care Nursing 2010; 3(2): 69-74.
۴۴٫ Kooshan M, Vaghei S. Mental Nursing. Sabzevar: Chehr Pub.,1994 (Persian).
۴۵٫ Farrell GA, The mental health of hospital nurses in asmania as measured by the 12-item General Health Questionaire. J Advanced Nurs. 1998; 2(84): 707-12.
۴۶٫ Sabo CE, Michael SR. The influence of personal message with music on anxiety and side effects associated with chemotherapy. Cancer Nurs. 199

شناسه خبر : 10119

این خبر رو هم ببینید

اهمیت حجاب در آیات قرآن / ماموستا محمدیان امام جمعه اهل سنت بیجار

ماموستا ملا لقمان محمدیان امام جمعه اهل سنت بیجار به مناسبت هفته حجاب و عفاف …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو × 5 =