خانه / فرهنگی / مقدمه‌ای بر اسطوره شناسی کردی /کاوان محمدپور

مقدمه‌ای بر اسطوره شناسی کردی /کاوان محمدپور

کُردستان از دیرباز جولانگاه حماسه‌ها و اساطیر متعددی بوده که مردم ُکرد آنها را از طریق ادبیات شفاهی و برگزاری مراسمات و آیین‌های مقدس همواره تکرار و پاس داشته‌اند

اگر اسطوره را به تعریف یونگی «ناخودآگاه جمعی اقوام» دانست،محتوا و ماهیت آنها به گونه‌ی نمایان می‌شود که می‌توان ساختار روان آدمی را تا حدود زیادی توسط آن بازشناخت.
کُردستان از دیرباز جولانگاه حماسه‌ها و اساطیر متعددی بوده که مردم ُکرد آنها را از طریق ادبیات شفاهی و برگزاری مراسمات و آیین‌های مقدس همواره تکرار و پاس داشته‌اند.
مرداد بهار،در کتاب پژوهشی در اساطیر ایران، افسانه‌ها را بازتاب تباهی روایات اسطوره‌ای اعصار کهن دانست که بر اثر تحولات مادی و معنوی جامعه و پدید آمدن دین، وجهه قدسی آن کمرنگ شده و به روایتی غیر مقدس و قصه گونه بدل شده‌اند.
افسانه‌ها و قصه‌های کُردستان نیز ریشه در اساطیر کردی داشته و موجب پدیداری قسمت اعظمی از ادبیات نوشتاری و مراسمات فولکلور بوده‌اند.
 در هم آمیزی افسانه و اساطیر در این مراسمات به شکلی بوده که جدای این دو از هم به شکلی اجتماعی امری امکان ناپذیر و به شکلی تحقیقی کاری طاقت فرسا و تخصصی ست.
این افسانه‌ها که در واقع بازگویی از ساختار روانی و اعتقادی مردم کردستان است باورها، اعتقادات، و نیز مسائل فلسفی و روانشناختی و تاریخی را شامل می‌شود که چنان چه گفته شد ریشه‌های آن به اساطیر و باورهای اساطیری برمیگردد.
از این رو پروفسور اولریش مارزلف در کتاب طبقه بندی قصه‌های ایرانی اذعان می‌دارد، قصه‌های کُردی دارای ماهیتی ویژه‌ای بوده که باید جدای از قصه‌های ملل دیگر بدان پرداخت. محتوای این قصه‌ها از پیدایش و چگونگی عالم و خداپرستی گرفته تا دلدادگی و کسب و کار و نیز طنز و مبارزه را شامل می‌شود. از جمله‌ی منابع پژوهشی اسطوره شناسی کردستان می‌توان به «شاهنامه کُردی» اشاره کرد که با لهجه اورامی توسط الماس خان کنوله‌ای (کندوله‌ای) سروده‌ شده است.
شاهنامه‌ی کُردی از رزم‌های رستم با اسفندیار و سهراب و هفت دیو تا به جنگ نامه‌های لعل پوش و یاقوت پوش و خسرو خرمان، و کیخسرو و افراسیاب و غیره… را شامل می‌شود.
 یکی از منابع گردآوری این شاهنامه ادبیات شفاهی مردمان زاگرس نشین است. ادبیات شفاهی و سینه به سینه‌ی کُردی سرشار از ناگفته‌ها و گنجینه‌های فرهنگی نسل‌های گذشته را در خود حفظ کرده است.
 داستان‌ها،چیستان‌ها و قصه‌ها،آوازها و ترانه‌ها،بازی‌ها و مراسمات، همه از گونه‌های ادبیات شفاهی‌ هستند که در زندگی روزمره مردم حضوری گسترده اما کمرنگ دارند.
 با وجود اینکه در سده‌های گذشته فرهنگ نوشتاری و نیز سوداد آموزی به علت نبود امکانات، و نیز وجود شکلی سنتی از زندگی اجتماعی در بسیاری از مناطق کُردنشین باب نبوده، اما وجود اماکن جغرافیایی مرتبط با عناصر مورد بحث در شاهنامه چون چاه بیژن، سرخه حصار، سمنگان، زواره کوه و نیز وجود خاندان‌های بسیار مرسوم به نام‌های مرتبط با خاندان‌های اشاره شده در شاهنامه چون زرین کفش و هم چنین باورهای میان شخصیت‌های پهلوانی شاهنامه و باورهای رایج عام چون زاد و مرگ، خدا، شاه و پیران و جادوگران، و نیز انطباق آیین‌های شاهنامه و آیین‌های عادی مردم موجب راحت‌تر شدن دریافت این متن‌های شفاهی و ثبت آنها شده‌اند. در جهان بینی شاهنامه ُردی زمین و آسمان و آفریدگان هر کدام در مکان و طبقه‌ای خاص و در محوریت طولی و عرضی هم قرار دارند.
 جهان بر مرکزیت زمین می‌گردد. زمین هفت طبقه به زیر و هفت طبقه تا آسمان دارد. هفت طبقه‌ی زیرین زمین جایگاه دیوان، پتیارگان و ارواح است و دنیای تاریکی است که مردگان در آن قرار دارند. رنگ تیره‌ی مردگان نشان همان تاریکی است که در قعر زمین قرار دارد. زمین بر شاخ گاوی قرار دارد و گاو بر پشت ماهی ایستاده است و ماهی بر دریایی شناور است. هرگاه که گاو خسته می‌شود زمین را از شاخی به شاخ دیگر می‌اندازد و اینموضوع عامل وقوع زلزله می‌وشد.
ساختار اجتماعی و مراتب آسمانی و زمینی را در شاهنامه‌ی کُردی می‌توان به شکل هرمی رسم کرد که در راس آن فرشتگان و پریان، سپس شاه و در مرتبه‌ی آخر پهلوانان قرار دارند.
باورهای که در شاهنامه‌ی کُردی می‌توان از آن صحبت به میان آورد را به چهار دسته‌ی مفاهیم طبیعی مانند: ماه، ستاره، درخت و آب، مفاهیمی معنویی مانند: خدا، فرشته، پری، بهشت، گردون و سیمرغ، مفاهیم اجتماعی مانند: شاهان، شازادگان، پهلوانان و افراد عادی و در آخر مفاهیم آیینی مانند سوگ و همت خوانی تقسیم کرد. به طوری که گفته شد بخش اعظمی از افسانه‌های کُردی در قالبی شفاهی یاد شده‌اند که از محتوای حماسی و عاشقانه برخوردار است.
در زبان کُردی به این شکل از روایت «بیت» می‌گویند که در واقع تبین کننده‌ی ساختار روانشناختی و اجتماعی مردم ُکرده است. از بیت‌های معروف کردی می‌توان به داستان دلدادگی مَم و زین، لاس و خَزال، خَج و سیامند و یا حماسه‌های چون دوازده سواره مریوان و تراژدی سَیدَوان اشاره کرد.
 
منبع: ابتکار

شناسه خبر : 19781

این خبر رو هم ببینید

پیام تسلیت علمای شهرستان مریوان به مناسبت شهادت پاسداران، بسیجیان، سربازان شهرستان مریوان

در پی شهادت جمعی از بسیجیان و پاسداران سلحشور، «شورای افتا، امام جمعه، مدرسین، طلاب …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 + 19 =