اخبار علمی

ملاحظات محیطی در طراحی و و بهسازی خیابان های شهری
دکتر سیروان بهرامی مدرس دانشگاه


شهرها به عنوان مکان زندگی و فعالیت انسان، بخش مهمی از محیط می­باشن که قادر به تأثیرگذاری بر مجموعه محیط زیست کره زمین- بیوفسفر هستند. بنابراین دنیای پایداری نخواهیم داشت، اگر شهرهای پایداری نداشته باشیم (Girardet,1999). شهرها که زمانی بعنوان قلب بدعت گذاری در تکنولوژی و رشد نیروهای فرهنگی محسوب می­شدند، امروزه به مکانهای بحران زائی تبدیل شده­اند.که وسیعترین تأثیر را در اکوسیستم­های طبیعی سبب شده، مهمترین مصرف کننددگان منابع طبیعی بوده، بیشترین آلودگیها را تولید نموده، و عمدتا کانونهای مصرف مواد و انرژیهای بدست آمده از مناطق خارج از حوزه طبیعی خود می­باشند. چنین تصویری از شهرهای بزرگ در همه زمینه­های درگیر با فرآیند تحول شهری تأثیرگذار است و در نتیجه کنترل متابولیزم و مکانیزم چرخش ماده و انرژی در درون و پیرامون شهرها را به مانند اکوسیستم­های طبیعی ضروری می­نماید. در همین راستاست که نگرشهای جدید با مطرح نمودن ایجاد تعادل و توازن در مصرف منابع و استفاده بهینه از انرژیهای پاک و تجدید پذیر سعی در ارتقای کیفیات محیط شهری دارند. در اولویت بخشیدن به مسئله کاهش مصرف انرژیهای تجدید ناپذیر و بهینه سازی مصرف آنها، مسئله حمل و نقل و شبکه ارتباطی شهری را از اهمیت ویژه­ای برخوردار می­سازد.

ملاحظات محیطی در طراحی و بهسازی خیابانهای شهریدکتر سیروان بهرامی (مدرس دانشگاه)

پیشگفتار

شهرها به عنوان مکان زندگی و فعالیت انسان، بخش مهمی از محیط می­باشن که قادر به تأثیرگذاری بر مجموعه محیط زیست کره زمین- بیوفسفر هستند. بنابراین دنیای پایداری نخواهیم داشت، اگر شهرهای پایداری نداشته باشیم (Girardet,1999). شهرها که زمانی بعنوان قلب بدعت گذاری در تکنولوژی و رشد نیروهای فرهنگی محسوب می­شدند، امروزه به مکانهای بحران زائی تبدیل شده­اند.که وسیعترین تأثیر را در اکوسیستم­های طبیعی سبب شده، مهمترین مصرف کننددگان منابع طبیعی بوده، بیشترین آلودگیها را تولید نموده، و عمدتا کانونهای مصرف مواد و انرژیهای بدست آمده از مناطق خارج از حوزه طبیعی خود می­باشند. چنین تصویری از شهرهای بزرگ در همه زمینه­های درگیر با فرآیند تحول شهری تأثیرگذار است و در نتیجه کنترل متابولیزم و مکانیزم چرخش ماده و انرژی در درون و پیرامون شهرها را به مانند اکوسیستم­های طبیعی ضروری می­نماید. در همین راستاست که نگرشهای جدید با مطرح نمودن ایجاد تعادل و توازن در مصرف منابع و استفاده بهینه از انرژیهای پاک و تجدید پذیر سعی در ارتقای کیفیات محیط شهری دارند. در اولویت بخشیدن به مسئله کاهش مصرف انرژیهای تجدید ناپذیر و بهینه سازی مصرف آنها، مسئله حمل و نقل و شبکه ارتباطی شهری را از اهمیت ویژه­ای برخوردار می­سازد. فرآیند مدرنیته بر پایه روش جدیدی برای تفکر و زندگی، بیشترین تأثیرات را بر ساختار فضائی و شبکه ارتباطی شهر داشته است. منطقه بندی عملکردهای مختلف شهر که در بیانیه سیام مطرح می­گردد موجب افزایش سفرهای درون شهری می­شود. استاندارد نمودن نیازهای انسانی که نوعی بی توجهی به خصوصیات محیطی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است به همراه تأکید بر استفاده از خیابان بعنوان کریدوری برای تسریع جریانهای ترافیکی سبب گردیده تا اگر چه انگاره­های مدرنیته در چند دهه اخیر به شدت مورد انتقاد قرار گیرد اما هنوز طراحی و ساماندهی معابر بر اساس اصول آن شکل می­گیرد. بنابراین نیاز به تفکری مشخص در برخورد با مقوله طراحی و ساماندهی خیابانهای شهری ضروری می­نماید با تأکید بر این نکته که خیابان تنها کالبدی برای استفاده عموم نیست، بلکه تجلی حیات در جامعه شهری است.  اهمیت خیابان بعنوان فضائی عمومیفضای عمومی دارای دو مفهوم کلی در حوزه­های گوناگون است. یکی فضای عمومی با ماهیتی غیر مادی که به ایده­ها، ارزشها، سیاستها و بخشهای داخلی یک جامعه برمی­گردد (Habermas,1987)، و دیگری فضای عمومی با بعد مادی که نشاندهنده قلمروهای فیزیکی در یک جامعه شهری و یا غیر آن است مانند یک میدان و یا یک خیابان. مفهوم اخیر از فضای عمومی دارای دو مشخصه است یکی آنکه فضایی است که به فرد یا گروه خاصی تعلق ندارند؛ و دیگر آنکه فضایی است که  به وسیله قوانین عمومی نظم داده می­شود. این معیارها عملا فضای عمومی در قلمرو مادی (فضای شهری) را شامل بعد غیر مادی آن نیز قرار ميدهد زيرا چنين فضايي مهمترين عامل به  صحنه در آمدن زندگي عمومي يعني ارزش­ها و تفكرات جامعه است. اينكه بدون يك فضاي مشترك هيچ سيستم اجتماعي باقي نمي­ماند(Alexander,1977) اهميت فضاي شهري را بعنوان كالبدي براي تجلي مدنيت و بعنوان نمادي اجتماعي – سياسي نشان ميدهد.

در ميان انواع فضاهاي شهري ، خيابان­ها داراي اهميت ويژه­ايي ميباشند. از ديد عملكردگرايان ، خيابان فضايي ارتباطي است كه جهت دهنده ، تقسيم كننده و تقويت كننده  ساختار شهر است. آنان كه به ادراك محيط اهميت ميدهند راه­ها را مهمترين عامل سازمان يافته در نقشه­پردازي ذهني انسان مي­دانند (Lynch,1960) . جامعه شناسان شهري حيات و مدنيت يك شهر را در ارتباط با فضاهاي باز آن دانسته، جين جيكوبز (1961) در اين ارتباط مي­گويد فكر كردن به شهر يعني به تصوير در آوردن خيابان­هاي آن. خيابان با برقراري مناسب تبادلات و ارتباطات كالبدي ، فضايي ، و اجتماعي شهر ، مي­تواند در حيات و سرزندگي  فضاهاي شهري بيشترين نقش را داشته باشد ، اما اين امر ممكن نمي­شود مگر آنكه فضاي خيابان از نظر فيزيكي پايدار، سازگار با طبيعت ، و به دور از آلودگي­ها باشد. اهميت ملاحظات محيطي در طراحي و بهسازي خيابان­هاي شهرياگرچه سابقه طراحي معماري و شهري نشان از ملحوظ داشتن اصول پايدار در جهت تداوم و حفظ  طبيعت در شهرهاي سنتي مي­باشد ، اما مطرح شدن ايده­هايي از قبيل توسعه پايدار ، طراحي اكولوژيك ، معماري سبز ، شهر سالم، و شهر بوم نشان از بحران و ضعف موجود ، و ضرورت پرداختن به ملاحظات زيست محيطي در طراحي است . اين ايده­ها اگرچه بگونه­ايي علمي و همه جانبه بيش از دو دهه نيست كه بصورتي وسيع در مجامع و محافل علمي و تخصصي مطرح مي­باشد ولي ادبيات گسترده­ايي را به خود اختصاص داده­اند. هدف كلي همه ايده­هاي فوق ، كه در ادامه به آنها اشاره شده ، ارتقاي كيفيت محيط شهري ، و اهداف عملياتي مشترك آنها ، ايجاد تعادل و توازن در مصرف منابع شهري از طريق بازيافت مواد، استفاده بهينه از انرژي و بويژه انرژي­هاي پاك و تجديد پذير است. بعنوان مثال اصول اساسي طراحي اكولوژيك كه بر فرايند زندگي موجودات زنده و ارتباط بين آنها تاكيد دارد تا بدين وسيله كمترين تاثيرات سو محيطي را ايجاد نمايند شامل پاسخگو بودن طراحي  به شرايط و زمينه بومي در جهت تقويت حس مكان ، طراحي با طبيعت و استفاده از فرم­ها و فرايندهاي طبيعي ، توجه به جنبه­هاي عيني طبيعت و اهميت دادن به مردم در فرايند طراحي است.  (Van der Ryyn,1996,Thayer,1994) طبق تعاريف ادوارز (1999) طراحي پايدار نوعي از طراحي است كه بتواند تعادلي بين محيط ساخته شده ، انرژي مصرف شده و اكولوژي برقرار نمايد . در مثلث پايداري ادوارز ، ارتباط اين عوامل از طريق فرهنگ و بوم عملي مي­شود كه در اخل مثلث قرار مي­گيرد و بنابراين هر آنچه در داخل اين مثلث اتفاق مي­افتد ناپايداري را به دنبال خواهد داشت. دلسترا در تعريف ديگري از شهر پايدار به شهر ((هوشمند)) اشاره دارد. كه از طريق مديريت منابع ، شرايط زندگي امن و سالمي را كه از نظر اجتماعي و فرهنگي نيز مطلوبتر است به ارمغان مي­آورد. مصرف منابع طبيعي در چنين شهري به حداقل مي­رسد، يكي از موادي كه او توصيه مي­كند كاهش استفاده از اتومبيل و استفاده از حمل و نقل عمومي ، دوچرخه و پياده است زيرا استفاده از اتومبيل به شدت محيط شهري را از طريق هواي آلوده ، موقعيت­هاي غير امن ترافيكي ، سروصدا، اسيديته شدن و تغييرات آب وهوايي (به دليل افزايش گازهاي گلخانه­ايي) تحت تاثير قرار مي­دهد(Deelstra,2000) . انگويت، شهر بوم را شهري مي­داند كه در آن استفاده از وسيله نقليه موتوري به حداقل برسد ، زيرا به واسطه آن ورودي ( انرژي و مواد) و خروجي(ضايعات و آلودگي) كمتر مي­گردد(Engwicht,1992) . از مهمترين اصولي كه در اين ارتباط  مطرح مي­گردد استفاده از فضاهاي شهري موجود ، تجديد نظردر اولويت دادن به كاربري اراضي و تجديد نظر در اولويت شبكه حمل و نقل با تاكيد بر اصل نزديكترين دسترسي و تقويت دسترسي­هاي پياده ، دوچرخه ، و نيز تشويق به استفاده از حمل و نقل عمومي است.

اهداف مزبور به گونه­ايي ديگر يعني پرداختن به مفهوم سرزندگي و حيات خيابان livable street) ) از اواخر دهه شصت به بعد در برنامه­ريزي فيزيكي مورد توجه قرار گرفته­اند. جيكوبز(1961) به تنوع كاربري­ها به عنوان ابزاري جهت تقليل سفرهاي درون شهري و احيا خيابان­هاي مناطق مسكوني اشاره دارد . مطالعات ديگر نشان مي­دهد كه تعديل ترافيك (Bonanomi,1990) و تقليل آلودگي صوتي خيابان (Amphoux,1998) از مواردي هستند كه در سرزندگي خيابان­ها و تجديد حيات اجتماعي خيابان نقش اساسي دارند. بازسازي بافت فيزيكي خيابان از قبيل ترميم كفسازي­ها ، پوشش گياهي و كيفيات نامطلوب خيابان  نيز بعنوان شرط اوليه براي احياي خيابان و ترميم بافت اجتماعي و شهري ، كاهش تجمع گروه­هاي ناباب و رفتارهاي ناهنجار در خيابان عنوان شده است(Werpol,2000). ميتوان چنين نتيجه گرفت كه با مكان يابي متناسب فعاليتها ، ارتقاي فيزيكي فضاي خيابان ، و ايجاد انگيزه جهت حركت آرام( دوچرخه و پياده) مي­توان استفاده از اتومبيل را در بسياري از سفرهاي روزانه ، از حالت اجبار به استفاده انتخابي آن تبديل نمود ، تا بدين ترتيب علاوه بر مشاركت در زمينه پايداري شهري به حيات و سرزندگي خيابان به عنوان فضايي اجتماعي كمك شود . در اين ارتباط اصول مستخرجه از مفاهيم ارايه شده فوق كه مي­توانند در جهت طراحي و بهسازي محيطي خيابان­هاي شهري مفيد واقع شوند عبارت­اند از:

- نظم­دهي به خيابان در چارچوبي اكولوژيك

- توجه به محدويتهاي مربوط به مصرف انرژي

- احيا، مرمت و بازيافت به جاي تعريض و احداث. نتیجه گیری:خیابانهای شهری به عنوان بخش مهمی از فضاهای باز شهری نیازمند ساماندهی و بهسازی در قالب نوینی هستند، به گونه­ای که موجب افزایش تماس شهروندان با طبیعت، کاهش میزان وابستگی شهر به سوختهای فسیلی شده و در نتیجه، تخریب محیط را به حداقل ممکن برسانند. در این راستا در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی در طراحی و بهسازی خیابانهای شهری از طریق نظو دهی به خیابان در چهارچوبی اکولوژیک، توجه به محدودیتهای مربوط به مصرف انرژی و بهسازی و مرمت به جای تعریض و یا احداث معابر جدید ضروریست. بررسیهای انجام شده در مورد وضع کنونی خیابانهای ایران حاکی از آن است که علل نابسامانیهای گسترده کالبدی و زیست محیطی این شهرها ناشی از وجود عدم تناسب میان ظرفیتهای موجود و ظرفیتهای طراحی شده ترافیکی غالب معابر، اولویت دادن به حرکت سواره در مقابل حرکت پیاده، عدم تجهیز فضای خیابان برای حرکت پیاده و ضعف و فقدان پوشش گیاهی مناسب است. از این رو به منظور نیل به شرایط پایداری و تجدید حیات فض1ای خیابانها، تأکید بر ایجاد تنوع و تعادل در طراحی خیابانها، تقویت ترددهای غیر موتوری و اولویت دادن به بهسازی خیابانهای موجود ضرورت دارد. در این راستا اصلاح ساختار شهری و پراکنش فضایی کاربریهای عمده و ترکیب عملکردهای تجاری، اداری، خدماتی با مناطق مسکونی امکان استفاده از اتومبیل را کاهش می­دهد. تجهیز خیابانهای شهری به مسیرهای پیاده، پوشش گیاهی که علاوه بر زیباسازی منظر در جهت جذب آلودگیهای جوی و صوتی کارایی داشته­اند، توصیه می­شود. انتخاب کفسازی معابر نه تنها عاملی در کاهش سرعت است که می­تواند الگوهای مناسب تری از زهکشی را نیز بدنبال داشته باشد. مجموعه کاملی از مفاهیم طراحی، اصول کلی و ضوابطی که به سواره­روها، پیاده­روها و گیاهان و مبلمان شهری و ارتباط بین این عوامل به پردازد، می­تواند در طراحی و بهسازی مناسب خیابانهای شهرهای ایران نقش مؤثری ایفا نماید.   منابع و مأخذ:بحرینی، سید حسین و میترا احمدی ترشیزی؛ ((بررسی زمینه­های تعادل زیستی در ساختار شهر)) مجله محیط شناسی، ش23، تابستان 1378، سال 1335، انتشارات دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران. بهرام سلطانی، کامبیز؛ 1373؛ مجموعه مباحث و روشهای شهرسازی، معیارهای آسایش صوتی؛ مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران؛ تهران.


تعداد بازدید : 491

نظرات
-----------------
۱۳۹۴/۰۵/۱۴ - ۱۱:۴۹ دانشجو :
عالی بود ممنون از شما و از استاد عزیز


نام : (اختیاری)
ایمیل : (اختیاری)
متن نظر :