اخبار اجتماعی

شایعه یکی ازارکان جنگ نرم /بهروز خیریه


دکتر بهروز خیریه نویسنده و پژوهشگر کردستانی در یادداشت زیر می نویسد: شایعه یک مقوله اجتماعی و روانی با ابعاد گسترده‌ای است که ابعاد مختلف آن به ویژه در زمانهای بحرانی، حالتی به مراتب حادتر به خود می‌گیرد

متن این یادداشت که در اختیار کردپرس قرار گرفته به شرح زیر است:

در جهان امروز با توجّه به اختراع ابزارهای گوناگون و ابداع شیوه های نو و جدید هر روز مفاهیم تازه ای به اطّلاعات بشر افزوده می شود. البتّه گاه این مفاهیم جدید نیست، اما به دلیل

ابداع شیوه ای جدید یا ابزارهای نو، شکل تازه ای به خود گرفته است. یکی از این مفاهیم که امروز در جهان به شکل گسترده ای رواج یافته، واژه ی جنگ نرم  (soft war ) است.

امروز برخی صاحب نظران قدرت را به دوبخش تقسیم می کنند : «قدرت سخت» یا ملموس که پشتوانه ی آن منابع طبیعی، ثروت، جمعیت، ابزار نظامی و... است و«قدرت نرم» یا ناملموس که منابع آن: دین، ارزش های یک جامعه، فرهنگ، باورها، ایدئولوژی و دانش هستند. در گذشته چنانچه کشوری قصد نابودی کشور یا ملتی را داشت ــ حتی اگر از تبلیغات هم بهره می برد ــ در نهایت به طور مستقیم و با نیروی نظامی به آن حمله می کرد. امّا امروزه برای این مقصود از جنگ نرم استفاده می شود. در واقع جنگ نرم به پدیده ای اطلاق می شود که یک کشور بدون استفاده ی مستقیم از نیروی نظامی و فقط  با استفاده از ابزار های گوناگون و تبلیغات گسترده و استفاده از رسانه های مختلف مانند: سینما، تلویزیون، ماهواره، مطبوعات، اینترنت، کتاب و انواع رشته های هنر و تبادل اطلاعات پیچیده، بتواند  بر کشور دیگر و مردم آن تاًثیر بگذارد و آن را دچار فروپاشی کند.

البتّه بسیاری تصوّر می کنند که جنگ نرم مفهوم جدیدی است، شاید به دلیل این که از ابزارها و شکل های نو و بدیع جهت پیشبرد آن استفاده می شود و در تعریف جنگ نرم آن را نوع جدیدی از نبرد می دانند که در حوزه ی رسانه‎ها اتفاق می افتد. در حالی که این واژه به معنای وسیع، سابقه ای دیرینه دارد.

بررسی کتب تاریخی و حتّی ادبی گذشتگان نشانگر این نکته است که از بدو شکل گیری تمدن بشری، تبلیغ وعملیّات روانی یکی از اساسی ترین ابزارهای هرجامعه و حکومتی بوده است. شاید بتوان گفت ساده ترین شکل تبلیغات، جار زدن در بازار برای کسب مشتری و فروش اجناس بود و در جنگ ها نیز ساده ترین نوع تبلیغات - که بسیار هم موٴثر واقع      می‎شد- رجز‎خوانی در میدان نبرد  و شایعه سازی  بود.

در میان این شیوه های گوناگون، ساده ترین و مؤثرترین نوع جنگ روانی در طول تاریخ، شایعه پراکنی و شایعه سازی بوده است. با بررسی اجمالی چند نمونه  از این شایعات این امر بیشتر بر ما روشن می شود. به عنوان نمونه چنگیز، خانِ مغول قبل از حمله به هر ناحیه ای به وسیله ی عوامل خود یا به وسیله ی بازرگانان یا کسانی که از پیشِ سپاهیان او فرار     می کردند، جوّی از رعب و وحشت را در منطقه ایجاد می کرد و بدین گونه مردم را       می ترساند و پیام می داد که اگر کسی در مقابل سپاهیان مغول مقاومت کند نابود خواهد شد. این حربه‎ی او در تسخیر اغلب  شهرهای ایران مؤثر واقع شد. زیرا کسانی که خود ترسیده بودند یا ستون پنجم دشمن بودند، باعث تضعیف روحیه ی دیگران هم می شدند و بدین ترتیب مردم و محافظانِ اغلب شهرها قبل از اینکه در برابر نیروی نظامی مغول شکست بخورند، از لحاظ روانی شکست را پذیرفته بودند. تیمور لنگ هم که خود را از اسلاف چنگیز         می دانست، از همین ترفند استفاده می کرد. امّا در جاهایی که به دلایل مختلف این شیوه کارگر نمی افتاد، شهر هم به سادگی سقوط نمی کرد. نمونه اش یورش اول تیمور به شیراز است که با وجود اینکه سپاهیان آماده و فراوانی را برای تسخیر شیراز به کار گرفته بود، موفق به تسخیر شهر نشد.

سپاهیان رومی نیز کلاه خود ها و زره های بزرگی را می ساختند و در مسیر حرکت خود بر جای می گذاشتند تا لشکریان مقابل و مردم مناطق تحت اشغال، با دیدن آن تصوّر کنند سربازان رومی بسیار قوی هیکل هستند و بدین وسیله روحیه ی آنان را تضعیف کنند. لذا با این ترفند بازار شایعات گوناگون در مورد قدرت سپاهیان رومی داغ می شد و در بسیاری از این موارد، شایعه تأثیر خود را بر جای می گذاشت.

حال بهتر است ببینیم شایعه در لغت به چه معنی است، کارشناسان آن را چگونه تعریف    کرده‎اند، دلایل رواج شایعات چیست و شایعه معمولا به چه منظور رواج می یابد؟

در لغت‌نامه‎ی دهخدا ذیل حرف «ش» آمده است: «شایعة. [ ی ِ ع َ ] (ع ص ، اِ) مؤنث شایع. جمع ، شایعات . صورتی از شائعة. خبری  که فاش شود ولی صحت و نادرستی آن معلوم نباشد.(از معجم الوسیط). اشتهار و آوازه . (ناظم الاطباء). خبرهای بی اصل و نادرست. شایعه سازی ؛ خبر نادرست ساختن . اخبار شایعة ؛ خبرهای معروف و مشهور. (ناظم الاطباء).» 1

«شایعه از طبیعی‌ترین پدیده های اجتماعی و یکی از رایج ترین شیوه‌های کنش متقابل است که تاکنون کمتر شناخته شده است. شایعه یک مقوله اجتماعی و روانی با ابعاد گسترده‌ای است که ابعاد مختلف آن به ویژه در زمانهای بحرانی، حالتی به مراتب حادتر به خود می‌گیرد. هر چند کارکردهای اجتماعی شایعه کاملا شناخته نیست، اما بیشتر در وضعیّت‏های “ ناهنجاری” در جامعه به وقوع می‌پیوندند؛ این بدان معنی است که شایعه گزارش تائید نشده‌ای از وقایع است که به تعریف و تبیین وضعیّتهای مهمّی که به صورت دو پهلو ظاهر می‌شود کمک می‌کند و نیز گفته اند شایعه پیامی است که در میان مردم رواج می‌یابد ولی واقعیّتها آن را تائید نمی‌کند. از نظر جامعه‌ شناسی، پدیده‎ی‎‎ شایعه فرایندی است که از طریق آن، اخباری پخش و اغلب قلب می‌شود، بدون آنکه از مجراهای رایج گذشته باشد. شایعه می‌تواند از یک اطّلاع نادرست منشاء بگیرد یا آنکه منبع آن اطلاعی درست ولی اغراق آمیز و درهم باشد. آن خبر از فردی به فرد دیگر و از گروهی به گروه دیگر منتقل می‌شود، بدون آنکه منشاء آن مشخص یا دلایل قطعی درباره‎ی صحّت آن وجود داشته باشد»2

می‎توان گفت اینکه پیشینیان ما گفته اند «تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها» در مورد شایعه هم صدق می کند. یعنی واقعیّتی وجود دارد اما با دلایل مختلف نظیر عدم اطلاع از موضوع، اغراض شخصی و گروهی و... به شکل تحریف شده و گاه وارونه و آنگونه که مورد نظر شایع پرداز است، در میان مردم رواج می یابد.

حال ببینیم شایعه پردازان به چه دلیل موضوعی را به شکل شایعه در میان مردم رواج           می دهند؟ بعضی از کارشناسان این دلایل را برای رواج و شایعه پردازی برشمرده اند.

« ایجاد بدبینی نسبت به نظام  حاکم و مسئولان یک جامعه

 افزایش اضطراب و نگرانی در مردم

 ترور شخصیت

 ایجاد فضای ناسالم اجتماعی

ایجاد تقابل و صف بندی میان قشرهای مختلف مردم

ایجاد وجاهت اجتماعی: در مواردی شایعه به انتقال دهنده نوعی اعتبار می بخشد و او را         -هر چند به صورت ظاهری و موقتی- صاحب موقعیّت اجتماعی می کند؛ زیرا با اینکه هیچ کسی نمی داند منبع اولیه پیام چه کسی بوده با این حال انتقال دهنده‎ی شایعه چنین وانمود            می کند که خبر را خود از یک منبع مهمّ و با نفوذ کسب کرده است.

 اطمینان آفرینی و حمایت عاطفی: بازگو کردن شایعه ممکن است تنش گوینده را با شریک کردن دیگران در تحمل آن کاهش دهد.

 فرا فکنی: فرد ممکن است بدین سبب شایعه را بازگو کند که بخواهد از ترس‎ها، آرزوها و خصومت‎هایی که احتمالا از وجود آنها در خود آگاه نیست رهایی یابد.

 پرخاشگری:ممکن است فرد به منظور صدمه زدن به افراد دیگر شایعه را انتقال دهد. شاید او قصد تهمت زدن، غیبت کردن و سپربلا قرار دادن دیگران را داشته باشد.

 پیشکش کردن مطالب خوشایند: شایعه ممکن است به منظور خود شیرینی نزد شنونده و یا ارائه اخبار خوشایند بازگو شود.»3

متأسفانه این نوع شایعه در جامعه‎ی امروز ما بیشتر شنیده می شود. خیلی ها برای اینکه خودی نشان دهند یا خود را نزد فرد، دسته یا  گروه و جماعت خاصّی محبوب کنند، علیه دیگران و علیه گروههای رقیب اقدام به شایعه پراکنی  می کنند و متأسفانه در این راستا بسیاری از ارزش های جامعه را زیر پا می گذارند و دانسته یا ندانسته به شکل گیری نوعی از ادبیات غیر متعهد و پرخاشگرانه  کمک می کنند.

نوعی دیگر از شایعات هم وجود دارد که اغلب در قالب شوخی و به اصطلاح لطیفه و مطایبه پخش می شود، اینگونه «شوخی‌های فریب‌آمیز که به شکل شایعه منتشر می شود،  می‌توانند نشان‌دهندهٔ ایده‌آل‌های نویسندگان آنها باشند. علاوه بر آن، نظرات خوانندگان این گونه اخبار و دروغ‌های 13 در وب‌گاه‌ها نیز نشان می‌دهد این خبرها آرزوهای خوانندگان بوده‌است.»4

حال ممکن است این پرسش مطرح شود، با وجود اینکه اغلب مردم می دانند خبری که به صورت شایعه شنیده اند ممکن است صحّت نداشته باشد یا تحریف شده باشد، چرا آن را         می پذیرند و اصولا چه عواملی در انتشار و پذیرش شایعه موثر است؟

عدّه ای از کارشناسان و جامعه شناسان این دلایل را در پذیرش و انتشار شایعه مؤثر                می دانند.

 تنفر : تنفر می‌تواند عاملی برای پخش و پذیرش شایعه باشد. آدمی هنگامی که از کسی متنفر است و تصوّرات خود را به گونه‌‌ای زشت درباره او ترسیم می‌کند، بدون هیچ دلیل هر خبر منفی را درباره او می‌پذیرد. شایعه در مورد چنین کسی جنبه‌ای انتقام آمیز دارد.

پذیرش شایعه برای توجیه خود : هنگامی که بدترین چیزها را درباره دیگران باور می‌کنیم ، در واقع در حال تلاش برای توجیه خود هستیم. اما اگر خود را مقصر بدانیم، آن وقت کمتر مستعد پذیرش شایعه خواهیم بود .

شکستن سکوت ملال‌آور: شایعه گاه برای پرکردن سکوتی ملال‌آور نیز به کار می‌رود. مثلا وقتی در یک مهمانی شرکت داشته باشید که هنوز همه مهمانها نیامده باشند‌، کافی است یکی سکوت را شکسته بگوید:” آیا شنیده‌اید که ... “ به این ترتیب بازار شایعه داغ می‌شود وهر کس برای آنکه از معرکه عقب نماند ، چیزی به آن اضافه می‌کند.

تحریف واقعیتها : شایعه در نقل دهان به دهان مرتبا تحریف می شود تا جایی که نقل قول دست چندم با نقل قول دست اول بسیار تفاوت پیدا می‌کند به طوری که اگر این شایعه را به سازنده اولی آن بگویند او نیز از این تحریف تعجب می‌کند !

ارضای نیاز و محرومیت: در واقع می توانیم بگوییم که شایعه نوعی مکانیسم جبرانی کاذب ناکامی و سرخوردگی است که شایعه پردازان از طریق آن بسیاری از نیازهای درونی خود را به بیرون منعکس می کنند و بدین ترتیب از شدت فشارهای درونی خود می کاهند.5

 البتّه با یک بررسی اجمالی می توان گفت که انسانها، همیشه و همه جا، به شایعه و شایعه پراکنی علاقه داشته اند و این امر در بروز و رواج شایعات در جوامع مختلف مؤثر بوده است؛ امّا در هیچ دورانی به اندازه ی امروز به ابزار و ادوات مختلف برای گسترش و پخش شایعات مجهز نبوده اند. در واقع تفاوت عمده ی جنگ های روانی امروز با گذشته بیش از نوع و شیوه های کار، مربوط به  ابزارهایی است که برای این هدف مورد استفاده قرار          می گیرد. اینک وجود انواع و اقسام رسانه های راه دور که فاصله ها را از بین برده اند و می توانند هر خبری را در زمانی بسیار کوتاه به سراسر جهان مخابره نمایند، به خصوص رسانه های دیداری که می توانند تصاویر افراد و رویدادها را نیز به سرعت ارسال کنند، نظیر ماهواره و اینترنت و ایستگاه های زمینی تلویزیونی و حتی مطبوعاتی که تصویر هر رویداد را با خبرها واطلاعات جدید همراه می نمایند و از همه مهمتر فضای مجازی ، موجب شده جنگ نرم ابعاد تازه ای پیدا کند.

در گذشته این رسانه ها در جنگ های منطقه ای نظیر: جنگ ویتنام، درگیری های لبنان، تحرکات رژیم صهیونیستی در سرزمین های اشغالی و درگیری با نیروهای مقاومت فلسطین، جنگ های افغانستان و عراق تاًثیر خود را نشان داده اند، امّا آنچه می توان به عنوان رویکرد اصلی جنگ نرم از آن یاد کرد، بیشتر مربوط به دخالت های امریکا و قدرت های غربی در کشورهایی است که می خواستند دولت ها وحاکمیتشان را جا به جا نمایند و      دولت‎ها و حکومت های مورد نظر خود را روی کار آورند. از این دست جنگ نرم می توان به رویدادهای اوکراین، تبت، شمال چین، روسیه ی سفید و... اشاره کرد. در این کشورها با استفاده ی وسیع از کارکرد رسانه های گوناگون و حمایت از گروه های مورد نظر، جعل و تحریف اخبار، سوق دادن جهت خبرها به گونه ای که خود می خواستند و شایعه پراکنی، جنگ نرم به راه انداختند و در برخی مناطق نیز به اهداف خود رسیدند. این امر ثابت کرد که متأسفانه امروز این شیوه ها به ابزاری در دست کشورهای قدرتمند تبدیل شده تا به          وسیله‎ی آن بتوانند به اهداف  خود برسند.    

میدان استراتژیک و مهمِّ دیگری که در آن سعی کردند با ایجاد جنگ نرم و همه جانبه به اهداف خود دست یابند، ایران بود. ایران که در فضای رقابت انتخاباتی قرار گرفته بود و احساسات مردم برای یک انتخاب درست تحریک شده بود، برای طراحان جنگ نرم محل مناسبی به نظر می رسید. لذا از همان روزهای اول سعی کردند با ایجاد هجمه ی رسانه ای و تبلیغاتی و جنگ نرم فضا را به سمتی ببرند که خود می خواهند. زیرا یک ایران با ثبات و متحد ایده آل آن ها نبود. پس در این زمینه از هیچ تلاشی دریغ نورزیدند. انواع و اقسام تحریف و جعل خبر، برجسته نمودن خبرهایی که در درجه ی چندم اهمیّت بود، وارونه جلوه دادن آنچه در کشور می گذشت، زیر سئوال بردن زیربناهای اعتقادی و قانونی مردم و... در دستور کار ایشان بود. آنان در راستای اهداف خویش هزاران ساعت برنامه ی گوناگون پخش کردند وحتّی ایستگاه ها و کانال های جدید تأسیس کردند. متأسفانه برخی افراد در داخل کشور هم به دلایل گوناگون از جمله حمله به رقیبان و انتقام گیری و جذب رأی، خود به اشکال مختلف بدین مسائل دامن زدند و موجب بروز و رواج شایعات گوناگون در جامعه شدند.

 هرچند مردم ما بارها ثابت کرده اند که در حفظ زیرساخت های فرهنگی و مسائل مربوط به حفظ تمامیت کشور همواره یک دست و یک صدا هستند و اختلاف سلیقه ها و تفاوت مذهب و زبان و سلیقه ی سیاسی نمی تواند مانع جدایی آن ها وحربه ای برای سوً استفاده ی دشمنان و بدخواهان گردد، لکن باید بدین نکته ی مهم توجّه کنیم که شایعه سازی و پخش ندانسته ی شایعات گاه می تواند ضربات جبران ناپذیری بر پیکر فرد و جامعه وارد کند. لذا بهتر است هر خبری را از هر رسانه ای شنیدیم فورا باور نکنیم.     

شایعات در مورد افراد و شخصیت های هنری، فرهنگی و سیاسی را دامن نزنیم و بدون اطلاع از صحت و صقم آن باور نکنیم. این کار علاوه بر اینکه امنیّت و آسایش فکری فرد و جامعه را بر هم می زند، تخلف قانونی محسوب می شود و فردی که در اثر شایعه ای        بی اساس لطمه دیده، می تواند در مجاری قانونی از شایعه ساز و حتی شایع پراکن - چه فرد حقیقی باشد چه حقوقی - شکایت کند. 

برای مقابله با شایعه سازی و شایعه پراکنی هم باید در مورد پخش شنیده ها بیشتر دقّت کنیم و سعی کنیم سواد رسانه ای خود را ارتقاء دهیم. چنانچه هر خبری از هر منبعی منتشر شد ابتدا باید ببینیم هدف منتشر کننده چیست؟ اصل خبر چگونه بوده و چرا به این شکل درآمده است؟ متاسفانه برخی افراد در فضای مجازی به محض شنیدن یک خبر یا دیدن یک تصویر آن را کپی کرده منتشر می کنند، بدون اینکه از صحت منبع اطمینان داشته باشند. شعر این شاعر معاصر به نام دیگری، جمله ی فلان کس به نام فلان اندیشمند، تصویر رویدادی که سه سال پیش اتفاق افتاده به نام رویداد دیروز و عکس این یکی به جای آن یکی و ... متاسفانه در فضای مجازی بسیار رایج است.  کم نیست تصاویری که متأسفانه با فتوشاپ و            افکت های تصویری و سایر ترفندها به صورت عمدی در این فضای  به اصطلاح مجازی دست به دست می شود و آبرو و حیثیت افراد را به بازی می گیرد. لذا در این زمینه بهتر است هشیار باشیم تا خدای نخواسته خود به دست خود بازیچه ی اهداف دیگران نشنویم.  زیرا خوش گفته اند سخن چو تیری است، که هر گاه رها شد، به کمان باز نمی گردد. به قول شیخ اجل سعدی شیرین سخن: «نیاید باز تیر رفته از شست»6.

1- دهخدا، علامه، لغت نامه، ذیل حرف ش،

• 2و3 و5- فتحعلی خانی، مصطفی، روزنامه رسالت، چهارشنبه 1 آبان 1387.

•  4- امیرهادی انواری، انواع دروغ پردازی که برج میلاد را کج کرد. عصر ایران، 17 فروردین 1387.  بازبینی‌شده در 26 خرداد 1391

• 6- غزلیات سعدی، غزل شماره 42 .

 

 

کد مطلب: 133012  |  تاريخ: ۱۳۹۶/۴/۱۹  |  ساعت: ۱۰ : ۰


تعداد بازدید : 24

نظرات
-----------------

نام : (اختیاری)
ایمیل : (اختیاری)
متن نظر :