خانه / دینی / آداب، فوايد، فلسفه و حکمت حکم وجوب روزه/ ماموستا عبدالرحیم احمدی

آداب، فوايد، فلسفه و حکمت حکم وجوب روزه/ ماموستا عبدالرحیم احمدی

بارزترين سود در روزه: بارزترين سود در روزه تقوا است و تقوا سودي است که عايد خود انسان ميشود. هر کس بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود و به مقام بلند کمال و روحانيت ارتقا يابد، نخستين شرط لازم آن است که بايد از فرمان نفس خود جلوگيري کند

نزول برکت از آدم تا خاتم
– روزه در آيين مقدس اسلام
روزه عبارت است از اين که شخص مسلمان عاقل و مکلف، از خوردن و آشاميدن و رابطهي جنسي، از طلوع فجر تا غروب آفتاب همراه با نيت، با شرايط مذکور در کتابهاي فقهي خودداري نمايد.
روزه يکي از ارکان پنجگانه ی دين اسلام است. پيامبر(ص) در حدیثی اهميت اين مسأله را چنين بيان ميفرمايند: (مَن اَفطَرَ يَوماً مِن رَمضانَ مِن غَيرِ رُخصَةٍ وَ لا مَرَضٍ لَم يَقضِهِ صَومُ الدَّهرِ کُلِّهِ وَ اِن صامَهُ) کسي که يک روز از ماه (مبارک) رمضان را بدون عذر شرعي و بدون بيماري روزه نگيرد، اگرچه يک سال کامل به جاي آن روزه بگيرد، آن روز را جبران نميکند. همچنين ميفرمايند: (مَن تَقَرًّبَ فيهِ بِخَصلَةٍ مِنَ الخَيرِ کانَ کَمَن اَدّي فَريضَةً فِي ما سِواهُ وَ مَن اَدّي فَريضَةً فيهِ کانَ کَمَن اَدّي سَبعِينَ فَريضَةً فِي ما سِواهُ). کسي که در ماه رمضان به وسيله ی انجام عمل نيک تقرب جويد مانند کسي است که فرضي در غير ماه رمضان انجام داده و کسي که فرضي در ماه رمضان به جا آورد مانند کسي است که هفتاد فرض در غير ماه رمضان انجام داده باشد.
روزه تأثير روحي و جسمي فراواني بر جامعه دارد. قرآن کريم در سورهي بقره آيه ۱۸۳ تا ۱۸۵ به چند نکته اساسي در مورد روزه اشاره ميفرمايد:
۱- روزه بر امت هاي قبل نيز واجب بوده و يک دستور بيسابقه نيست؛ به قدمت تاريخ انبياء بر مؤمنين ساکن زمين فرض و اولين کسي که روزه گرفته حضرت آدم(ع) بوده است.
۲- هدف از گرفتن روزه تقوا است، و حفظ جسم و بدن از ضرر، در مرحلهي بعدي قرار دارد.
۳- مدت زمان روزهي واجب، يک ماه قمري است.
۴- کساني که عذري دارند مثل اشخاص بيماري که روزه بر شدت بيماري آنان بيفزايد، و مسافراني که طول سفر آنان به مسافت قصر نماز (حدود ۱۰۰ کيلومتر) رسيده باشد؛ اگرچه گرفتن روزه بهتر است، ميتوانند روزه نگيرند و بايد قضاي آن را در ايامي ديگر به جا آورند.
۵- کساني که به علت پيري، توانايي روزه گرفتن را ندارند و يا بيماراني که روزانه بايد به طور مداوم دارو مصرف کنند و اميد بهبودي ندارند، روزه بر آنان واجب نيست و به جاي آن بايد فديه بدهند.
خداوند مهربان قصد به زحمت انداختن انسانها را ندارد؛ بلکه سعادت و خير آنان را ميخواهد. فوايد روزه بسيار است و ذکر آن به تمامي درگنجايش اين گفتار نيست، بلکه در اينجا به تعدادي از برکات روزه اشاره ميکنيم.
اسرار و فوايد روزه از منظردين
۱- بارزترين سود در روزه: بارزترين سود در روزه تقوا است و تقوا سودي است که عايد خود انسان ميشود. هر کس بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود و به مقام بلند کمال و روحانيت ارتقا يابد، نخستين شرط لازم آن است که بايد از فرمان نفس خود جلوگيري کند و سرگرم لذتهاي جسمي و شهواني نفس نباشد. چنين شخصي بايد خود را بزرگتر از آن بداند که زندگي مادي را هدف قرار دهد و بايد از هر چيزي که او را از ياد خداوند غافل ميکند بپرهيزد. پروردگار حکيم در آخر آيه ۱۸۵ سورهي بقره، تقوا را فلسفه و حکمت روزه قرار داده است. خودداري از شهوات عبارت است از: منع کردن شکم از خوردن و آشاميدن و ترک شهوت جنسي در ساعات روزه. اگر انسان مدتي از اين سه چيز پرهيز کند به تدريج نيروي خويشتنداري از گناهان در او قوت مييابد و به تدريج بر ارادهي خود مسلط ميشود؛ آنوقت در برابر هر گناهي عنان اختيار از کف نميدهد و در تقرب به خداوند متعال دچار سستي نميگردد.
۲- اخلاص: روزه عبادتي سرّي است و هيچ نمود ظاهري و بيروني ندارد؛ زيرا شخص ميتواند پنهاني بخورد و بياشامد و ميان مردم اظهار روزهداري کند. ولي آيا چنين شخصي ميتواند روزه باشد؟ و ميتواند از مراقبه ی الهي به دور باشد؟ به همين خاطر خداوند مهربان روزه را ميان ساير عبادات به خود نسبت داده، گرچه تمام عبادات براي اوست، ولي اين به خاطر عظمت و اخلاص در روزه است که در حديث قدسي ميفرمايد: (اَلصَومُ لِي وَ أَنَا أَجزِي بِهِ يَدعُ طَعامَهُ وَ شَرابَهُ وَ شَهوَتَهُ مِن أجلِي) روزه براي من است و من پاداش آن را ميدهم، زيرا بندگان ترک طعام و شراب و شهوت کردهاند به خاطر من، و عبادت از دو صورت ظاهر و باطن تشکيل شده، صورت ظاهر همان رعايت ارکان وآداب و سنن مشروح در کتب فقه است، صورت باطن عشق و اخلاص در عبادت است، توفيق اخلاص در روزه، اجباري و فرصتي است که پروردگار قرار داده براي کسب رضايت خود و توجه بندگان به ذات اقدس الهي لذا نبايد اين فرصت طلايي را از دست داد.
۳- تربيت انسان بر خلق کريم: کسي که نفس خود را به خاطر حياء از پروردگار و بندگي او از حلال منع ميکند آيا تصور ميشود که بر انجام فعل حرام حريص باشد؟ چنانکه در حديث شريف آمده: (لا يَزنِي الزّانِي حِينَ يَزنِي وَ هُوَ مُؤمِنٌ وَ لا يَسرِقُ السّارِقُ حِينَ يَسرِقُ وَ هُوَ مُؤمِنٌ وَ لا يَشرِبُ الشّارِبُ الخَمرَ حِينَ يَشرِبُها وَ هُوَ مُؤمِنٌ) هيچ زنا کنندهاي زنا نميکند، در حالي که ايمان داشته باشد و هيچ دزدي، دزدي نميکند در حالي که مؤمن باشد و هيچ شرابخواري، شراب نميخورد در حالي که مؤمن باشد. اين حديث دلالت بر اين دارد که انسانها موقع ارتکاب گناه، در حال حيوانيت هستند و از شرافت و کرامت انساني به دور ميباشند و فاقد شرم و حيا و تعظيم امر و نظر پروردگار هستند. به طور کلي انسان هنگامي که گرسنه شد بسياري از خواستهها و اميال نفسانيش ضعيف ميشود و هرگاه سير شد زبان، چشم، دست و ديگر جوارح او گرسنه ميشود و او را مجبور مي کند به ارضاي خواستههاي حواس و نفس از هر طريقي که باشد. پس روزه وسيله ی کنترل اعضا و تضعيف شهوات و باعث قهر شيطان و دور کردن اوست. در اين مورد در حديث شريف از پيامبر(ص) آمده است: «با گرسنگي، مجاري شيطان را تنگ کنيد که او مانند خون در بدن انسان جاريست»
۴- درک نيازمندان و حس انساندوستي: روزهدار هرگاه سختي گرسنگي را احساس کند، فقرا و نيازمندان را بهتر درک ميکند و با آنها شفيق و مهربان ميشود و بخشش ميکند؛ زيرا اين احساس، تأثيرش بيش از خبر محض ميباشد. مشهور است که گفتهاند: «انسان سواره، سختي پياده را درک نميکند؛ مگر اينکه خود پياده حرکت کند.»
۵- ايجاد همبستگي و وحدت رويه: مسلمانان جهان اعم از مرد و زن، فقير و غني، کوچک و بزرگ، رئيس و مرئوس، با فرهنگ و زبانهاي مختلف، در يک وقت مشخص، بر يک نوع و گونهي واحد، يک ماه قمري را مطابق دستور پيامبر روزه ميگيرند؛ نماز، تلاوت قرآن و ذکر و تسبيحات را بيشتر و با خلوص کامل انجام ميدهند و براي دعا و راز و نياز با خالقشان، اهميت ويژهاي قائلند و بر تضرع و زاري و نيايش ميافزايند و در کنار هم افطار ميکنند و مساجد را با برگزاري نماز بيست رکعتي تراويح صفا ميبخشند. بنابراين ماه مبارک رمضان فرصت مناسبي است براي اتحاد و دعوت جوانان و دوستي و صميميت آنها و معني آيه ۱۰ سوره ی حجرات که ميفرمايد: (إنَّما المُؤمِنُونَ الإخوَةٌ) تنها مؤمنين برادرند. را عينيت و حقيقت ميبخشد.
۶- نظم و وقت شناسي: اين ماه به انسان درس نظم و ارزش زمان را نشان ميدهد؛ به گونهاي که اگر کسي يک دقيقه قبل از غروب شمس، افطار کرده باشد روزهاش باطل است. لذا اگر يک دقيقه آنقدر در زندگي و عبادت تأثير داشته باشد، پس دقايق و ساعات بايد چگونه باشد!؟ اسلام در ذات خود، ديني است منظم و براي دستوراتش وقت تعيين کرده و رعايت آن را لازم دانسته و انسان را بر حسن استفاده از آن تشويق و ترغيب ميکند. در حقيقت اين ما هستيم که روزها و ماهها از عمر گرانسنگ را بدون استفاده سپري ميکنيم و قدر آن را نميدانيم؛ پيشرفت و ارتقاء تا حدي در بطن دين جاي دارد که پيامبر(ص) ميفرمايند: «هر کسي دو روزش با هم مساوي باشد (و ترقي نکرده باشد) خسارتمند است.» نظم و پيشرفت در هر خانواده، جامعه، شهر و کشوري که باشد، نشانهي دانستن ارزش و قدر زمان است و از لحاظ ديني نيز عرفا و صلحا هيچگاه غافل نبوده و به بهترين وجه از زمان بهره بردهاند وآيه ( و لا تکن من الغافلين ) را سرمشق خود قرار داده اند و مطابق حديث پيامبر(ص) که ميفرمايند: «دنيا مزرعهي آخرت است.» عمري را که خداوند به آنان عطا کرده، به بطالت و بيهوده صرف نکرده و بهترين توشهي آخرت را به دست آوردهاند و تمام تصنيفها، تأليفات و تحقيق و پژوهشها از نظم و وقت شناسي سرچشمه ميگيرند.
۷- صبر و شکيبايي: روزه مدرسهاي است که قواي دروني را تقويت ميکند و انسان را آماده ميسازد براي مقابله با مشکلات و تنگناهايي که ممکن است براي هر فردي رخ دهد. انواع صبر در روزه موجود است؛ صبر بر اجراي فرمان و عبادت خداوند، صبر و دوري از محرمات، صبر و شکيبايي بر درد گرسنگي، تشنگي و ضعف نفس و بدن. روزه گرفتن صبر و تحمل اختياري است و صبر اختياري، بر ترک کردن لذتها و آرزوها و عادتهاي نفس به خاطر جلب رضايت پروردگار از صبري که فرد محروم و ناتوان از روي ناچاري بدان متوسل ميشود، بسي مفيدتر و بهتر ميباشد.
۸- درس مقاومت و از خودگذشتگي: روزه درس مقاومت در مقابل ظالمان را به انسان ميآموزد. وقتي که جهاد، مبارزه با دشمن است، روزه مبارزه با نفس، تجملات زندگي و دوري از خودخواهيها است. روزه ميآموزد که انسان براي ارضاي نفس در مقابل ستمکاران تسليم نشود؛ در واقع ميتوان گفت روزه سدي است محکم و اعتراضي است همهجانبه عليه دسايس شيطاني و ستم نفس به مقام رفيع انساني.
آداب و سنن روزه
۱- خوردن سحري و تأخير در آن. پيامبر(ص) ميفرمايند: (تَسَحَّرُوا فَإنَّ فِي السُّحُورِ بَرَکَةٌ) سحري کنيد، در آن برکت است. و بهترين غذاي سحري براي مؤمن، خرما است.
۲- عدم اسراف در خوردن غذا.
۳- تعجيل در افطار. پيامبر(ص) قبل از نماز مغرب با چند عدد خرما افطار ميکردند و اگر خرما نبود با آب. دعاي هنگام افطار: ( اللهم لکً صُمتُ و بٍکَ آمنتُ و علي رٍزقٍکَ أفطَرتُ)می باشد.
۴- قبل از افطار خواندن دعاي خير، سنت است و پيامبر بعد از افطار نيز اين دعا را ميخواند: (ذَهَبَ الظًماءُ وَ ابتَلًّت العُرُوقُ وَ ثَبَتَ الاَجرُ اِن شاءَاللهُ تَعالَي). تشنگي رفت و رگها خيس شدند و پاداش انشاءالله ثابت است.
۵- سخاوت و بخشش به خصوص در شبهاي قدر که عبادت در آن از هزار ماه بهتر است و بخشش نيز جزو عبادات است؛ به همين خاطر است که مؤمنين بيشتر در اواخر ماه مبارک رمضان زکاتشان را ميپردازند.
۶- قرائت قرآن، خصوصا در ده روز آخر که شب قدر در آن قرار دارد.
۷- اعتکاف در مسجد، به ويژه ده روز آخر رمضان.
۸- ترک مسواک بعد از نماز ظهر تا غروب.
۹- اگر انسان دچار حدث اکبر شود سنت است شب هنگام، قبل از اذان صبح غسل نمايد.
روزه داراي آداب و شروط باطني نيز هست؛ چنانکه پيامبر(ص) ميفرمايند: (مَن لَم يَدع قَولَالزُورِ وَ العَمَلَ بِهِ فَلَيسَ لِلّهِ حاجَةٌ فِي أن يَدعَ طَعامَهُ وَ شَرابَهُ). کسي که از بيهودهگويي و ظلم و عمل به آن را ترک نکند، بداند که خداوند محتاج نيست که بنده ترک خوردن و نوشيدن کند. و نيز جابر از انس(رض) روايت کرده که پيامبر(ص) فرمودهاند: (خَمسٌ يُفطِرنَ الصائمَ: الغَيبَةُ وَ النَمِيمَةُ وَ اليَمِينُ الکاذِبَةُ وَ النَظَرُ بِشَهوَةٍ). پنج چيز روزه را باطل ميکند: دروغ، غيبت، سخنچيني و سوگند ناحق و نگاه شهوتآميز.
 
پيامبر اسلام(ص) نيز به اين موضوع توجه داشتهاند و ميفرمايند: (صُومُوا تَصِحّوا). روزه بگيريد تا سالم بمانيد.
تأثير مثبت روزه در درمان بيماريها: آثار مثبت روزه در معالجه بيماريها توسط برخي از پزشکاني که دربارهي اثرات مفيد آن نوشتهاند واضح است؛ خلاصه اينکه تأثير روزه در بهبود بيماريها به اثبات رسيده است.
تأثير روزه در پيشگيري از بيماريها: برخي از پزشکان مينويسند: روزه برنامهاي است براي نظام بخشيدن به ابعاد مختلف زندگي به صورت ادواري که در آن انسانهاي مؤمن خود را ملزم ميدانند سالي يک ماه به آن عمل کنند و اين کار تأثير عميقي بر روح و جسم آنها ميگذارد. روزه يک تدبير پيشگيرانه و يک روش درماني براي بسياري از بيماريها است و شايد دستگاه گوارش بيش از ساير اندامهاي ديگر از آن بهرهمند شود. همانطور که استراحت براي اعضاي مختلف بدن لازم و ضروري است، براي دستگاه گوارش نيز امري حياتي و واجب است و چه بهتر اين استراحت از طريق پيروي از يک برنامهي ثابت غذايي و در طول يک ماه باشد تا به فوايد و دستاوردهاي غيرقابل انکار نايل شويم و چه بهتر که پيروي از اين برنامه براي انسان يک هديه ی الهي باشد که از طرف انبياء به بشر ابلاغ شده است و در مقابل انجام آن، کسب پاداش خير کرده باشد.
لازم به ذکر است اسرار پزشکي که در مورد روزه گفته شد، جزيي از فلسفه و حکمت حکم وجوب روزه است و اين مطلب ثابت نميکند که علت تامه و منحصر، صدور اين حکم، همين فوايد پزشکي است؛ قطعاً مصالح ديگري نيز مورد نظر شارع بوده است. اگر آداب روزه همانطور که شارع مقدس تکليف فرموده و رسول گرامي(ص) براي ما سنت قرار داده، به جا آورده شود، ميتواند بهترين روش درماني با گرسنگي و نام امساک درماني بر آن نهاد. روشي که اروپاييان اخيراً به اهميت آن پي بردهاند.
واگر چنانچه کسي دچار بيماري شده باشد و دو نفر پزشک متعهد به اسلام که خود اهل عبادت باشند به شخص بيمار دستور دادند که روزه براي بيماري ضرر دارد مي تواند روزه نگيرد، اگر بهبود يافت بعدا قضا مي کند و گرنه بايد فديه بدهد.
روزه در اصل يک عبادت است که براي نزديکي انسان به پروردگار و تعالي روحي و معنوي او قرار داده شده است؛ اگرچه روزه فوايد بهداشتي و درماني بسياري دارد؛ با اين اوصاف نبايد ارزش آن را در حد يک دستور رژيم غذايي پايين آورد و از فوايد معنوي آن غافل شد.
منابع و مآخذ:
۱- تفسير سراج المنير؛
۲- فتح الباري، شرح صحيح البخاري؛
۳- الترغيب و الترهيب، امام المنذري؛
۴- إحياء علوم الدين، امام محمد غزالي؛
۵ – شريعت اسلام استاد عبد الکريم مدرس؛
۶- نرم افزار مکتبة الشاملة؛
۷- اعجاز علمي قرآن، دکتر محمدعلي رضايي اصفهاني.

شناسه خبر : 5377

این خبر رو هم ببینید

بیانیه شورای برنامه ریزی مدارس علوم دینی اهل سنت در پی اظهارات اسلام ستیز مسئولان فرانسه

شورای برنامه ریزی مدارس علوم دینی اهل سنت در پی توهین مجدد نشریه فرانسوی شارلی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

8 − سه =