خانه / سیاسی /  آیا شرایط برای تشکیل کشور کردستان عراق در حال مهیا شدن است؟ / استیون اِی. کوک

 آیا شرایط برای تشکیل کشور کردستان عراق در حال مهیا شدن است؟ / استیون اِی. کوک

سرویس جهان- تضعیف عراق، فروپاشی سوریه و تحولات رخ داده در ترکیه فرصت هایی را برای کردها در این سه کشور فراهم آورده است. برخی کردها به این مباهات می کنند که آنها ممکن است در منطقه صاحب قدرت شوند. کردها کاملاً قدرتمند نشده اند اما اکنون قدرت سیاسی و نظامی شان در ژئوپولتیک خاور میانه روبه رشد است. این واقعیت نه تنها چالش های خاصی را پیش آورده بلکه امکان های تازه ای را هم برای سیاست گذاری آمریکا در منطقه فراهم کرده است. در همان حال که دونالد جِی. ترامپ رئیس جمهور منتخب نگرش کابینه و افراد خود به خاور میانه را پشت نبرد علیه دولت خودخوانده ی اسلامی در موصل و رقه شکل می دهد، آنها باید با کردها کنار بیایند؛ کردهایی که برخی شان تمایل دارند که از نفوذ سیاسی تازه ی خود و تحولات سیاسی پیرامون شان برای رسیدن به استقلال استفاده کنند.

احتمال اینکه در سوریه حزب اتحاد دموکراتیک کرد (پ ی د) یا نیروی نظامی آن یعنی یگان های مدافع خلق (ی پ گ) یا در ترکیه حزب کارگران کردستان (پ ک ک) به اهداف خود مبنی بر کشور شدن برسند، بسیار ضعیف است اما موقعیت کردهای عراق برای پافشاری بر استقلال بسیار ممتازتر است. در این راه همچنان موانع قابل توجهی  پیش روی کردهای عراق قرار دارد اما آمیزه ی بی ثباتی منطقه، آزادسازی قریب الوقوع موصل و وضعیت سیاسی عراق ممکن است به پیشبرد اهداف تاریخی رهبران کرد کمک کند. 
کردهای عراق
در دو سال و نیمی که از اشغال موصل توسط داعش می گذرد، رهبران کردهای عراق و به ویژه مسعود بارزانی رئیس حکومت اقلیم کردستان آشکارا از “شکست عراق” سخن گفته و تمایل شان به استقلال سه استان خود را که از اربیل پایتخت حکومت اقلیم کردستان اداره می شوند، نشان داده اند. بارزانی در فوریه ی ۲۰۱۶ اعلام کرد:”وجود کردها در خاور میانه یک واقعیت است و کردها مانند تمام ملت های دیگر می توانند حقوق خود را داشته و از این حقوق بهره مند شوند. اینها حقوق طبیعی و خداداد هستند و توجیهی برای انکار آنها وجود ندارد.” البته همه پرسی استقلال که رهبران کرد وعده ی آن را داده اند، هرگز عملی نشده است و اظهارات بارزانی با آنکه غالباً بی پرده به نظر می رسد، سرشار از احتیاط و فاقد جزئیات و نشان گر آن است که او و مشاورانش ممکن است بیشتر به دنبال سرو صدا کردن در مورد استقلال برای پیشبرد دیگر منافع خود باشند.
نخستین این منافع قرار دادن رقبای حزب دموکرات کردستان به رهبری بارزانی در موضع تدافعی است، قرار دادن دو جنبش سیاسی عمده ی دیگر منطقه ی اقلیم کردستان یعنی اتحادیه ی میهنی کردستان و حزب تغییر در موضع تدافعی.  حزب دموکرات کردستان و اتحادیه ی میهنی کردستان دو رقیب دیرینه هستند که برای اداره ی امور حکومت اقلیم کردستان، اگرچه غالباً علیرغم میل شان، با هم همکاری می کنند. حزب تغییر که از اتحادیه ی میهنی کردستان منشعب شد، در نتیجه ی نارضایی و سرخوردگی از ادعاهای مربوط به فساد در حکومت اقلیم کردستان و سلطه ی دو حزب دیگر شکل گرفت. رویارویی با هم بر سر تمدید دوره ی ریاست بارزانی و وعده های محقق نشده ی اصلاحات سیاسی هر سه حزب را به بن بست کشانده است. هنگامی که بارزانی خواهان استقلال می شود، دیگر سیاست مداران کرد را به مخالفت با خود تحریک می کند و اتخاذ چنین موضعی برای آنها به لحاظ سیاسی هزینه دارد. نه اتحادیه ی میهنی کردستان و نه حزب تغییر مخالف استقلال نیستند اما اتحادیه ی میهنی کردستان به ویژه با حزب دموکرات کردستان بر سر شرایط استقلال اقلیم کردستان اختلاف دارد. دلیل این اختلاف این است که رهبران اتحادیه ی میهنی کردستان نمی خواهند بارزانی و حزبش بر دولت جدید کردی سیطره یابند.
کردها همچنین استقلال را برای اعمال فشار بر دولت مرکزی عراق در زمینه ی مسائل متعددی مانند صادرات نفت و سهم حکومت اقلیم کردستان از درآمدهای عراق پیش کشیده اند. رهبران عراق از دیرباز به ویژه به این دلیل که کردها می خواهند منطقه ی نفت خیز کرکوک هم جزء کشور آنها باشد، در برابر استقلال کردها مقاومت به خرج داده اند. بغداد همچنین استقلال کردها را توهینی به عراق و ناسیونالیسم عربی می داند و به این خاطر از اساس با آن مخالفت کرده است.
جنگ با داعش به رغم تمام اظهارات بارزانی در مورد استقلال، در واقع حکومت اقلیم کردستان را به بغداد نزدیک کرده است حتی اگر این نزدیکی تنها نتیجه ی ضرورت باشد. کردها در تمام طول جنگ با پیکارجویان ابوبکر بغدادی به تلخی تمام – و به اشتباه – شکایت کرده اند که بخش عمده ی جنگ به عهده ی آنها بوده است. در واقع به همان اندازه که عراق به کردها نیاز داشته است، کردها نیز به عراق نیاز داشته اند. بیرون راندن داعش از موصل و شمال شرق عراق بدون کمک آنها به یکدیگر برای هر کدام از آنها به تنهایی بسیار دشوار بود. به رغم بی اعتمادی میان اربیل و بغداد، نیروهای عرب وابسته به دولت عراق و پیشمرگ های کرد از نظر نفرات، مهارت های نظامی و اسلحه و تجهیزات از یکدیگر حمایت کرده اند.
پس از موصل
با این حال کردها پس از بیرون راندن داعش از موصل ممکن است دلیل چندانی برای آنکه جزء عراق بمانند، نداشته باشند. مقامات کرد تکرار می کنند که ناکارآمدی نظام سیاسی عراق ادامه خواهد داشت و به این ترتیب از تضمین حقوق کردها ناتوان خواهد بود. با این حال کردها موضع شان درباره ی چگونگی جدایی حکومت اقلیم کردستان از عراق را تغییر داده اند. مقامات کرد به جای تأکید بر رویکرد یک جانبه ی نهان در اظهارات بارازنی طی تابستان ۲۰۱۴ و بهار ۲۰۱۵ حالا اشاره می کنند که جدایی از طریق مذاکره را ترجیح می دهند و این دلیل را می آورند که روابط خوب با بغداد برای رسیدن به کردستان مستقلی مرفه و باثبات اهمیت حیاتی دارد.
استقلال کردها از طریق مذاکره به اندازه ی گذشته نامحتمل به نظر نمی رسد. صداهایی در داخل جبهه ی حاکم عراق شنیده می شود که آنها ممکن است جدایی کردها را ترجیح دهند. جدایی کردها به بغداد این اجازه را می دهد که هفده درصد از بودجه ی دولت مرکزی را که در صورت جدا نشدن کردها به اربیل فرستاده می شود (اگرچه کردها هرگز این مبلغ را تمام و کمال دریافت نکرده ند)، برای خود نگه دارد.  موضوع رسمی دولت بغداد این نیست اما با این وجود راهی جدید و بالقوه ثمربخش برای طرح آرزوی دیرین کردها برای استقلال است. اگر این نگاه به سیاست عراق تبدیل شود، استقلال کردها احتمالاً آن قدر که غالباً بیم آن می رود، موجب بی ثباتی نمی شود. با این وجود با توجه به پافشاری کردها بر حفظ کرکوک و دیگر مناطق محل مناقشه که حکومت اقلیم کردستان از تابستان سال ۲۰۱۴ و به دنبال فروپاشی نیروهای امنیتی عراق در مواجهه با پیکارجویان دولت اسلامی تصاحب کرده است، مذاکرات احتمالاً سخت و دشوار باشد.
اگر اربیل و بغداد بر سر جدایی از طریق مذاکره به توافق برسند، روشن است که این امر می تواند چه منفعت هایی برای آمریکا داشته باشد. سیاست گذاران آمریکا به این دلیل با استقلال کردها مخالفت کرده اند که تجزیه ی عراق موجب خونریزی بیشتر در عراق می شود، امنیت ترکیه را تضعیف می کند و به درگیری با ایران دامن می زند. اقتصاد به خودی خود مانعی بر سر راه کشور شدن نیست اما بسیاری از تحلیل گران این نظر را هم اظهار کرده اند که کشور کردی به لحاظ اقتصادی خودکفا نخواهد بود. این خطرات واقعاً وجود دارد اما واشنگتن با جدایی صلح آمیز حکومت اقلیم کردستان از عراق آزادی بیشتری برای گسترش روابط با کردستان دارد بی آنکه خصومت بغداد را برانگیزد. آمریکا به کردستان مستقل بسیار بیشتر از آموزش و تجهیز کنونی کمک نظامی می کند. کردستان مستقل با توجه به بار سنگین رسیدگی به جمعیت عظیم پناه جویان سوری و قرار داشتن منابع مالی کردها در معرض رونق و رکود بازار انرژی به کمک اقتصادی نیز نیاز خواهد داشت. با این حال اگر خطر واکنش منفی بغداد در میان نباشد و همکاری مقرر میان حکومت اقلیم کردستان و عراق در زمینه ی روابط اقتصادی شکل بگیرد، از فوریت این حمایت بسیار کاسته می شود. افزون بر اینها آمریکا متحدی پیدا می کند که می تواند به منافع امنیتی آمریکا در منطقه ای آشکارا بی ثبات بسیار کمک کند.
موضع ترکیه
ترکیه در سه سال نخست پس از حمله ی آمریکا به عراق در مارس ۲۰۰۳، پس از ایران دومین قدرت خارجی بود که احتمال می رفت به منظور جلوگیری از شکل گیری یک کشور مستقل کرد دست به مداخله در امور عراق بزند. با این حال آنکارا از ۲۰۰۷ به بعد روابط سیاسی، دیپلماتیک و اقتصادی با حکومت اقلیم کردستان برقرار کرده است. حزب حاکم عدالت و توسعه ی ترکیه (آ ک پ) و حزب دموکرات کردستان نیز روابط نزدیکی پیدا کرده اند. ترکیه بزرگ ترین سرمایه گذار در حکومت اقلیم کردستان، بزرگ ترین متحد تجاری آن و در صادرات نفت کردستان ذینفع است و به این لحاظ رابطه اش با کردهای عراق را تنها به لحاظ خطرات احتمالی تعریف نمی کند. ترکیه، هرچند ناآشکار، تمایل خود به پذیرش استقلال کردستان از عراق را نشان داده است.
آنکارا، کردهای عراق را سپری دفاعی در برابر بی ثباتی ای می داند که در عراق موج می زند. همچنین بارزانی و حزب دموکرات کردستان با پ ک ک که ترکیه گروهی تروریستی می داند و همچنین گروه های وابسته به آن در سوریه یعنی پ ی د و ی پ گ رابطه ی خوبی ندارند. در همین حال پ ک ک از حمایت اتحادیه ی میهنی کردستان برخوردار بوده است. رهبران ترکیه در نتیجه ی این فعل و انفعالات روی حکومت اقلیم کردستان و بارزانی به لحاظ سیاسی سرمایه گذاری زیادی کرده اند. خطر استقلال حکومت اقلیم کردستان برای ترکیه بسیار کمتر از تروریسم پ ک ک و جاه طلبی های ارضی پ ی د و ی پ گ است.
ایران نیز ممکن است مانعی بر سر بلندپروازی های کردها باشد. تهران و اربیل تا زمانی که نبرد موصل به پایان برسد، در جنگ با داعش منافع مشترکی دارند اما راجع به وضعیت قانونی حکومت اقلیم کردستان دچار واگرایی می شوند. ایران با انعکاس موضع رسمی دولت مرکزی عراق از وحدت این کشور حمایت می کند و به دنبال میانجی گری بین اربیل و بغداد برای حل اختلافات آنها بوده است. ایران نگران این است که یک کشور کرد هم پیمان با آمریکا و ترکیه می تواند از نفوذ ایران در منطقه بکاهد اما اگر عراق دست از اعتراض به استقلال کردستان بکشد و از طریق مذاکره با کردها به توافق برسد، مخالفت تهران با جدایی حکومت اقلیم کردستان غیرمحتمل به نظر می رسد. ایران نیز مانند ترکیه احتمالاً خود را با استقلال کردستان عراق وفق می دهد و به دنبال راه هایی برای سود بردن از آن خواهد بود.
 از یک طرف روابط پیچیده ی کردهای عراق با دولت های ایران، عراق، سوریه و ترکیه و همچنین با گروه های کرد در این کشورها موجب بی ثباتی بوده و استقلال کردستان از عراق برای آمریکا سرشار از مخاطره است اما از طرف دیگر استقلال حکومت اقلیم کردستان در خاور میانه ای که به شکلی اساسی تغییر کرده است، فرصت های زیادی پیش روی واشنگتن می گذارد. حداقل آن این است که واشنگتن متحدی برای جای گزینی با بغداد و آنکارا پیدا می کند که هر دو ثابت کرده اند در جنگ با داعش متحدانی چندان راغب و باثبات نیستند. کردها از سرمایه گذاری بیشتر آمریکایی ها در منابع نفت و گاز کردستان که خطر تحریم از سوی بغداد را به دنبال ندارد، استقبال خواهند کرد. استقلال کردستان در منطقه ای که اغلب مردم آن احترامی برای واشنگتن قائل نیستند، همچنین موجب تعمیق روابط آمریکا با مردمی می شود که عموماً از رابطه با آمریکا استقبال می کنند. استقلال حکومت اقلیم کردستان همچنین می تواند مدیریت سیاسی عراق را بیشتر ممکن کند.
سناریوهای بسیار بدبینانه ای که غالباً مخالفان استقلال کردستان عراق مجسم کرده اند، دیگر مانند گذشته محتمل نیستند. آمریکا طی حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ تمایلی به استقلال کردها از عراق نداشت اما بیش از یک دهه بعد استقلال کردستان می تواند فرصتی برای آمریکا به منظور تضمین منافعش در منطقه ای پرآشوب باشد.
منبع Council on Foreign Relations:کد مطلب: ۱۲۲۶۸۳  |  تاريخ: ۱۳۹۵/۱۱/۶  |  ساعت: ۰ : ۴۳

شناسه خبر : 12343

این خبر رو هم ببینید

گام دوم انقلاب در پرتو سفر آیت الله رئیسی به استان کرمانشاه/ هادی محمدی فر*

دغدغه همیشگی و مداوم دلسوزان نظام و ایران، نگاه عمیق به علم به عنوان یکی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوزده − یک =