خانه / فرهنگی / شعر کُردی همگام با شعرفارسی در مسیر اعتدال، انسانیت و حق طلبی/ علی حیدر آقایی*

شعر کُردی همگام با شعرفارسی در مسیر اعتدال، انسانیت و حق طلبی/ علی حیدر آقایی*

در شعر شاعران معاصر کُرد نیز نمونه هایی فراوان از انواع شعرهایی با درون مایه هایی چون مقاومت، نفی خشونت و مبارزه با زورگویی وجود دارد که در اشعار شاعران معاصر فارسی زبان نیز همان درون مایه ها وجود دارد. شعر کُردی دارای سابقه و قدمت و اعتبار ارزشمندی است و هیچگاه  از احساس و عاطفه و روح و معنویت و عرفان و زیبایی دور نبوده است

سرویس فرهنگی-پیشینه ی زبان فارسی و کُردی به خاطر ویژگی هایی مشترک درجغرافیای طبیعی شان با هم ارتباطی جدی، عمیق و خلل ناپذیردارند و این روابط تا آنجا عمیق است که هر کدام از این دو زبان با رخنه در لایه های پنهان و پیدای یکدیگر، راه را بر تغییرات و تحولات تازه گشوده اند و ادبیات این دو زبان به واسطه ی خویشاوندی و حس همسایگی مشترکات فراوانی دارد.
کردپرس-شالوده ی بخش زایشی هر زبانی تخیلات، آرمان ها، عواطف و احساساتی است که در بخش ادبیات آن زبان مورد بحث قرار می گیرد و یکی از عمده ترین اصول ادبیات  ملت ها، این  است که نو گرا باشد و در هر عصری با نگاهی تازه به سوی آینده در حرکت باشد.
تاریخ ادبی جهان حداقل در چند سده ی پیش نشان از این دارد که زبان ها به ویژه در شاخه های ذوقی شان می توانند رابطه ای داد و ستدی و خویشاوندی با هم داشته باشند و عموماً این روابط به پویایی بعضی از این زبان ها یاری رسانده است. در این میان دو زبان با پیشینه ی فارسی و کُردی به خاطر ویژگی هایی مشترک درجغرافیای طبیعی شان با هم ارتباطی جدی، عمیق و خلل ناپذیردارند.
 این روابط تا آنجا عمیق است که هر کدام از این دو زبان با رخنه در لایه های پنهان و پیدای یکدیگر، راه را بر تغییرات و تحولات تازه گشوده اند و ادبیات این دو زبان به واسطه ی خویشاوندی و حس همسایگی مشترکات فراوانی دارد. به طور مثال اگر در ادب فارسی شاهنامه ای هست، آثار حماسی فراوانی نیز با نگاهی گاه مشترک در ادب کُردی حضوری ماندگار دارد. نظیره سرایی ها و بسیاری دیگر از قالب ها و فرم های رایج در دو زبان نمونه های موفق مشترکات دو زبان به حساب می آیند.
در شعر شاعران معاصر کُرد نیز نمونه هایی فراوان از انواع شعرهایی با درون مایه هایی چون مقاومت، نفی خشونت و مبارزه با زورگویی وجود دارد که در اشعار شاعران معاصر فارسی زبان نیز همان درون مایه ها وجود دارد. شعر کُردی دارای سابقه و قدمت و اعتبار ارزشمندی است و هیچگاه  از احساس و عاطفه و روح و معنویت و عرفان و زیبایی دور نبوده و به صورت خاص شاعران معاصر در شعرهایشان با درون مایه های انسانی و عاشقانه، همواره به بیان احساسات بشری و برابرطلبی جامعه اهتمام ورزیده  و ضمن بیان مطالبات مردم کُرد که حق گویی و برابری و عشق و نفی خشونت بوده، دفاع از مظلومان جهان و مقابله با زورگویان را هم مورد توجه جدی قرار داده اند در تاریخ ادبیات کردی شاعران زیادی وجود دارند که هر کدام سبک خاصی را در این عرصه از خود به جا گذ اشته اند و آثار شان گویای این ادعاست اما شاعرانی مانند «وفایی»، «مه حوی»، «شیرکو بیکس»« هه ژار »، «عبدالله په شیو»، « هیمن » و … از آن دسته شاعرانی هستند که هیچگاه به بوته فراموشی سپرده نخواهند شد و در تاریخ ادبیات کردی به نیکی از آنها یاد میشود. آشنایی با سبک شعری و گذری هر چند کوتاه بر زندگی و آثارشان میتواند گویای این واقعیت باشد.
۱-  وفایی
حاج میرزا عبدالرحیم فرزند ملا غفور فرزند نصرالله از طایفه ملا جامی در شهرستان مهاباد  فعلی (سابلاخ) به سال ۱۲۴۴ ه ق  متولد ودر همانجا به مکتب رفته و پس از فراگیری مقدمات در مدرسه مسجد سور به ادامه تحصیل پرداخته و از محضر فضلای آنجا مدتی استفاده کرده است. وفایی، انسانی صوفی مشرب متقی خوشرو خوشخو و متواضع و مردم دوست بوده و به گل و گلزار و دشت و کوهسار عشق می ورزیده است وی طبعی وقاد داشته و گذشته از زبان کردی، فارسی، عربی و ترکی  را نیز می دانسته و بیشتر به زبان کردی شعر می گفته است.
شاعران بسیاری پس از وی سبک شعری وی را برگزیدند .در مهاباد به مکتب داری  امرار معاش و امرار وقت می کرد و ارتزاق وی از این راه بوده است. اشعار وی سرشار از درون مایه انسانی همراه با عشق و عرفان می باشد. وفایی در سن بیست سالگی به عزم استانبول از مهاباد بیرون می رود اما پس از رسیدن به نهریه و ملاقات شیخ عبدالله شمزینانی از ادامه سفر منصرف شده همانجا می ماند و به طریقت نقشبندی تمسک می کند و یک سال بعد از انکه شیخ مرشدش از سفر حجاز بر گردد به مهاباد برگشته و متاهل می شود.وفایی دوبار به حج رفته است در سفر دوم با شیخ سعید برزنجی و پیره میرد و سید احمد خانقاه کرکوکی همراه بوده و در مراجعت در بین راه در سال ۱۳۱۸ ه ق درگذشت.
   2- مه حوی
  حاج ملا محمد متخلص به (محوی) فرزند شیخ عثمان، از نواحی سلیمانیه که مردی دانش مسلک و عارف و شاعری توانا بوده است، در سال ۱۲۵۳ قمری متولد شد. علوم و طریقه را از پدرش که مرید شیخ سراج الدین بوده کسب کرده.بعد به مهاباد رفت و از ملا عبدالله پیر باب کسب فیض نمود و بعد به خدمت علامه محمد افندی فیض مفتی زهاوی رفت و بعد از تلمذ و استفاده از وی اجازه نامه گرفت و به سلیمانیه بازگشت.د
ر سلیمانیه اولیای امور برای وی تکیه و مدرسه بنا کردند و تا آخر عمر به تعلیم و ارشاد خلق مشغول شد و در نهایت عزت و حرمت زیست. تا روز جمعه پنجم رمضان سال ۱۳۲۷ هجری در سن ۷۵سالگی وفات نمود و در خانقاه خود دفن گردید.محوی به فارسی و کردی شعر سروده و دیوان اشعار کردی وی در سال ۱۳۴۱ قمری در سلیمانیه چاپ شده است.
۳-شیرکو بیکه س
  شیرکو بیکه س فرزند فایق بیکه س، یکی از معروفترین شاعران کرد می باشد. شیرکو در سال ۱۹۴۰ میلادی در شهر سلیمانیه واقع در کردستان عراق و از یک خانواده فقیر وبی بضاعت دیده به جهان گشود . او کودکی اش را چنین توصیف می کند: ” کودکی من چون چمنی است بی آفتاب ویا چهره ای که هرگز لبخندی به خود ندیده است من از همان آغاز دوران کودکی ، زندگی ام را با فقر و تنگدستی و با غم از دست دادن نزدیکترین کسم پدرم آغاز کردم. در ۱۹۶۸ اولین مجموعه شعر شیرکو بنام مهتاب شعر منتشر شد.
 از جمله دفترهای شعر این شاعر می‌‌توان از دو سرو کوهی، عقاب، رود، سپیده دم، آفات، کرکس، عطشم را شعله فرو می‌‌نشاند(مجموعه شعر بلند)، دره پروانه‌ها، صلیب، مار و روز شمار یک شاعر، سایه ‌و آزادی و این واژه بی‌آبرو نام برد که به زبان‌های فرانسوی، ایتالیایی، سوئدی، عربی و غیره ترجمه و چاپ شده اند. همچنین از دیگر آثار او آئینه‌های کوچک (شعر)، بامداد (شعر)، کاوه‌ی آهنگر (نمایشنامه منظوم)، پیرمرد و دریا (همینگوی – ترجمه)، عرسی وخون (لورکا- ترجمه) رودخانه‌ها (مجموعه داستان)، کجاوه گریه‌ها(شعر)، مجموعه مقالات، ترجمه‌ها و … را می توان نام برد.
 مهم‌ترین ویژگی کارهای شیرکو بی‌کس، غربتی است که به مشخصه‌ی اصلی آثار او تبدیل شده. شیرکو بی کس، یکی از شارحان و معماران پیشرو شعر آزاد کردی است. سخت کوشی و پیگیری این شاعر جهانی در سیطره فرهنگ، ادبیات و شعر کردی، به او شخصیتی غول آسا و عاصی بخشیده است.
شاعر چیره دست فارس زبان روزگارمان سید علی صالحی سالها پیش شیرکو بی‌کس را امپراتور شعر دنیا نامیده است. شیرکو بی‌کس در سال ۸۸-۱۹۸۷ میلادی از دست «انگوار کارلسن» نخست وزیر سوئد جایزهجهانی«توخولسکی» مدال افتخار در ادبیات را دریافت کرد و همچنین در فلورانس ایتالیا، بزرگترین انجمن مدنی به او لقب «همشهری» داده است.
بعضی از اشعار او انتخاب شده و در کتابهای درسی چند کشور برای تدریس گنجانده شده است. شیرکو بی‌کس بی‌شک مانند حلقه‌ای گره خورده در زنجیره‌ی اسطوره هایی، در تاریخ ادبیات دنیا چفت شده است. کسانی مانند: لورکا، محمود درویش، نرودا، ریتسوس، داستایوسکی، جبران خلیل و… که چنان بتی ستودنی در معابر استوره‌ای ملل دنیا جاودانه خواهند ماند.
۴- هه ژار
عبد الرحمن شرفکندی(۱۳۰۰–1369)، ملقب به هه ژار از نویسندگان، مترجمان و شاعران مشهور کردبود. از کارهای برجسته او ترجمه کتاب قانون در طب ابن سینا ازعربی به فارسی، ترجمه رباعیات خیام از فارسی به کردی و فرهنگ کردی به کردی فارسی هه نبانه بورینه است. وی در سرودن شعر تحت تأثیر شاعران برجسته کرد مانند احمد خانی، وفایی و ملای جزیری بود.او تخلص هه ژار ” به معنی بینوا و درویش ” را برای خود برگزید و با خود عهد کرد که هیچگاه به خاطر مال و مقام، دست به قلم نبرد. اشعار دل انگیز هه ژار به زودی به دلها راه یافت و ورد زبان خاص و عام شد. و نخستین دیوان اشعارش که ئاله کوک نام داشت چاپ و منتشر گردید و به زبان کردی نیز ترجمه و انتشار یافت.
در دانشگاه تهران ترجمه قانون در طب، تألیف ابو علی سینا را به او پیشنهاد دادند در ازای دستمزد مختصری، و با ترجمه اولین کتاب از این اثر، در محافل علمی و ادبی راه پیدا کرد و به عضویت فرهنگستان زبان فارسی درآمد. با تلاش سخت و خستگی ناپذیر بیشتر ساعات شبانه روز را به تحقیق و تالیف و ترجمه مشغول بود و در سایه این کار پیگیر آثار ارزشمند و کم نظیری را در زمینه‌های مختلف علمی و ادبی و فرهنگی از خود به یادگار گذاشت، که از جمله آنها شرح دیوان شعر ملا احمد جزیری، ترجمه دوره کامل قانون ابن سینا در هفت جلد، گردآوری فرهنگ جامع لغات کردی به کردی و فارسی، زندگینامه خودش و بالاخره ترجمه کامل قرآن کریم به زبان کردی را می توان نام برد. سرانجام در روز پنجشنبه دوم اسفند ماه سال ۱۳۶۹ در تهران بر اثر بیماری جان پاکش به جوار یار شتافت و بدرود حیات گفت. جنازه استاد را به مهاباد منتقل کردند و در حالیکه شهر در ماتم نشسته بود و جمعیت انبوهی از دور و نزدیک برای وداع با وی گرد آمده بودند، با تجلیل بسیار تا گورستان بداق سلطان مشایعت شد و در کنارهیمن  به خاک سپرده شد.
۵- هیمن  
محمدامین شیخ‌الاسلامی مُکری ملقب به هیمن و یا هیمن موکریانی (زادهٔ بهار سال ۱۹۲۱ در مهاباد، درگذشته ۱۶ آوریل ۱۹۸۶ در ارومیه) شاعر، مترجم و نویسنده کرد بود. وی در روستای شیلان آباد از توابع مهاباد دیده به جهان گشود. هیمن پس از سرنگونی پادشاهی پهلوی و در سال ۱۹۸۳ در ایران یک انتشاراتی کردی به نام انتشارات صلاح الدین ایوبی در شهر ارومیه برپا کرد. آن انتشاراتی از بهار ۱۹۸۵ یک فصلنامه فرهنگی به نام سروه (نسیم) به چاپ می‌رساند که هیمن تا زمان درگذشتش مسئول آن فصلنامه بود. او قبل از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ در روزنامه کردستان که در تهران منتشر می‌شد، همکاری می‌کرد.
هیمن در روزنامه‌های کردستان، هاواری کورد (فریاد کرد)، هاواری نیشتمان (فریاد میهن)، گروگالی مندانلان (قیل‌وقالکودکان)، ئاگر (آتش) و هه لاله (لاله) نیز می‌نوشت. آثار وی شامل «تاریک و روون»، مجموعهٔ نظم و نثر ۱۹۷۴«پاشه رۆک»، مجموعهٔ نظم و نثر «ناڵه ی جودایی»، مجموعهٔ اشعار ۱۹۷۹ «پاشه رۆکی مامۆستا هێمن»، مجموعهٔ مقالات، مهاباد ۱۹۸۳«توحفه ی موزه ففه رییه»، ترجمه «ئه فسانه کوردییه کان»، ترجمه «چه پکێک گوڵ و چه پکێک نێرگز» «شازاده و گه دا» «قه ڵای دمدم» «هه واری خاڵی» می باشد.
*علی حیدرآقایی مدرس دانشگاه و پژوهشگر فرهنگی کردستان
 
کد مطلب: ۱۱۴۳۸۹  |  تاريخ: ۱۳۹۵/۶/۳۱  |  ساعت: ۱۲ : ۱۹

شناسه خبر : 19653

این خبر رو هم ببینید

شهرام ناظری؛کُردِ فردوسی خوان

سرویس فرهنگ و هنر- امروز، ۲۹ بهمن ماه، زاد روز هنرمندی مسلم، استادی نامی و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هجده + 7 =